Rozdział Metodologiczny

Narzędzia badawcze

Metoda, technika i narzędzie badawcze - czym się różnią?

Sondaż, ankieta i kwestionariusz pełnią różne role. Poznaj ich znaczenie, przykłady oraz sposób opisu własnego warsztatu badawczego w pracy dyplomowej.

Opublikowano: Aktualizacja: 15.10.2026Około 7 min czytania

Turkusowa rama, kwestionariusz i przyrząd pomiarowy jako ilustracja metody, techniki i narzędzia.

Metoda, technika i narzędzie badawcze nie oznaczają tego samego, chociaż wszystkie dotyczą sposobu prowadzenia badań. W pracy licencjackiej lub magisterskiej trzeba nie tylko wybrać odpowiedni sposób zebrania danych, ale też prawidłowo go nazwać. Szczególnie często problem pojawia się przy sondażu diagnostycznym, ankiecie i kwestionariuszu ankiety.

Najprościej można zapamiętać jedną zależność:

Kolejność pojęć

metoda → technika → narzędzie

Metoda określa ogólny sposób prowadzenia badania. Technika pokazuje, jak wykonywane będą konkretne czynności badawcze. Narzędzie jest natomiast tym, za pomocą czego dane zostaną zebrane lub zarejestrowane.

To jednak dopiero uproszczenie. W literaturze metodologicznej można spotkać różne klasyfikacje, dlatego przed zastosowaniem konkretnej terminologii dobrze sprawdzić również wymagania uczelni.

Metoda badawcza - czyli ogólny sposób prowadzenia badania

Metoda ma najszerszy zakres. Nie oznacza pojedynczego formularza ani jednej czynności wykonywanej podczas zbierania danych. Wyznacza raczej ogólny sposób postępowania badacza.

Waldemar Dutkiewicz przywołuje popularne w pedagogice ujęcie, zgodnie z którym metoda jest zespołem teoretycznie uzasadnionych czynności koncepcyjnych i instrumentalnych, które obejmują całe postępowanie badacza zmierzające do rozwiązania określonego problemu naukowego (Dutkiewicz, 2001, s. 69).

Jerzy Apanowicz opisuje metodę badawczą jako sposób pracy badawczej obejmujący określone czynności postępowania oraz zastosowanie odpowiednich narzędzi. Podkreśla przy tym, że sposób postępowania powinien być skoordynowany z zakładanym celem badań (Apanowicz, 2002, s. 60).

Pytanie o metodę

Jaką ogólną drogą zostanie rozwiązany problem badawczy?

Jeżeli badanie dotyczy opinii dużej grupy osób, jedną z możliwości może być metoda sondażu diagnostycznego. Jeśli przedmiotem zainteresowania jest funkcjonowanie konkretnej instytucji, można rozważyć metodę monograficzną. Przy analizie pojedynczej osoby lub konkretnego przypadku zastosowanie może znaleźć metoda indywidualnych przypadków.

Metody nie powinno się wybierać dlatego, że jest najłatwiejsza. Powinna wynikać przede wszystkim z celu badań i problemów badawczych.

Punkt wyjścia do wyboru metody stanowi spójny cel i przedmiot badań, a nie wygoda użycia konkretnego formularza.

Technika badawcza - czyli co dokładnie robi badacz

Technika jest pojęciem węższym niż metoda. Dotyczy konkretnych czynności wykonywanych w ramach przyjętego sposobu prowadzenia badań.

Tadeusz Pilch i Teresa Bauman wskazują, że techniki badawcze są czynnościami wynikającymi z przyjętej metody i przez nią uwarunkowanymi. Mają węższy zakres niż sama metoda i odnoszą się do bardziej szczegółowych działań podejmowanych podczas badania (Pilch, Bauman, 2001, s. 71-72).

Podobnie ujmuje to Jerzy Apanowicz. Według niego techniki badań naukowych są szczegółowymi czynnościami służącymi określonemu celowi lub etapowi badania. Mogą służyć między innymi do gromadzenia i porządkowania danych. Autor zalicza do technik m.in. obserwację, wywiad, ankietowanie, badanie dokumentów i techniki socjometryczne (Apanowicz, 2002, s. 80-81).

Można więc powiedzieć, że metoda wyznacza ogólny kierunek postępowania, a technika pokazuje, w jaki sposób zostanie wykonany konkretny fragment badania.

Narzędzie badawcze - czyli czym zbierane są dane

Narzędzie ma najbardziej konkretny charakter. Jest wykorzystywane do zebrania albo zarejestrowania informacji.

Jerzy Apanowicz zalicza do narzędzi badawczych przedmioty, instrumenty, urządzenia i inne środki służące realizacji technik badawczych. Autor wyraźnie rozróżnia oba pojęcia: technika oznacza czynność, natomiast narzędzie jest instrumentem służącym do gromadzenia danych (Apanowicz, 2002, s. 90).

Do często wykorzystywanych narzędzi należą między innymi kwestionariusz ankiety, kwestionariusz wywiadu, test oraz arkusz obserwacji. Apanowicz wskazuje właśnie kwestionariusz, test i arkusz obserwacji jako przykłady narzędzi wykorzystywanych w badaniach (Apanowicz, 2002, s. 90-91).

Najczęstsza pomyłka

Tu pojawia się jedna z najczęstszych pomyłek w pracach dyplomowych: kwestionariusz ankiety nie jest metodą badawczą. Jest narzędziem, za pomocą którego respondent udziela odpowiedzi.

Sondaż, ankieta i kwestionariusz - jeden przykład wyjaśnia różnicę

Najłatwiej zobaczyć różnicę pomiędzy metodą, techniką i narzędziem na konkretnym badaniu.

Przykładowy temat

Poziom stresu zawodowego wśród nauczycieli szkół podstawowych.

Badanie ma objąć większą grupę nauczycieli. Student chce zebrać informacje dotyczące poziomu stresu, jego źródeł i wybranych cech respondentów.

Metoda

Sondaż diagnostyczny.

Technika

Ankieta.

Narzędzie

Kwestionariusz ankiety.

Sondaż diagnostyczny określa ogólną koncepcję badania. Pilch i Bauman ujmują go jako sposób gromadzenia wiedzy m.in. o cechach, opiniach, poglądach i określonych zjawiskach społecznych na podstawie odpowiednio dobranej grupy osób (Pilch, Bauman, 2001, s. 80).

Ankieta mówi już, w jaki sposób informacje zostaną pozyskane od respondentów. Pilch i Bauman definiują ankietę jako technikę gromadzenia informacji opartą na wypełnianiu przez osoby badane przygotowanych kwestionariuszy, najczęściej o znacznym stopniu standaryzacji (Pilch, Bauman, 2001, s. 96).

Kwestionariusz ankiety jest natomiast konkretnym formularzem zawierającym pytania, który respondent otrzymuje i wypełnia.

Jak odczytać ten układ

sondaż diagnostyczny mówi, jaki ogólny sposób badania przyjęto; ankieta mówi, jak zbierane będą informacje; kwestionariusz ankiety jest tym, za pomocą czego zostaną one zebrane.

Zanim przygotujesz pytania, zaplanuj zmienne i wskaźniki pomiaru. Pozwoli to ustalić, jakie informacje ma zebrać kwestionariusz.

Kwestionariusz ankiety a sama ankieta

Te dwa określenia również nie powinny być stosowane zamiennie.

Ankieta oznacza sposób zbierania informacji. Kwestionariusz ankiety jest przygotowanym zestawem pytań wykorzystywanym podczas tego badania.

Zapis precyzyjny

„W badaniu wykorzystano technikę ankiety. Narzędzie badawcze stanowił autorski kwestionariusz ankiety.”

Zapis zacierający różnicę

„Narzędziem badawczym była ankieta.”

To drugie sformułowanie zaciera różnicę pomiędzy czynnością badawczą a konkretnym instrumentem służącym do zebrania danych.

Jeżeli masz gotowy formularz, ale nie wiesz, czy odpowiada problemom badawczym, zobacz zakres pomocy w przygotowaniu i sprawdzeniu narzędzia badawczego.

Drugi przykład: wywiad

Nie każde badanie wymaga ankiety.

Załóżmy, że student chce dokładniej poznać doświadczenia wychowawców pracujących w placówce opiekuńczo-wychowawczej. Zamiast kilkudziesięciu krótkich odpowiedzi zależy mu na rozbudowanych wypowiedziach kilku osób.

W takim przypadku może wykorzystać wywiad jako technikę zbierania danych. Narzędziem mogą być przygotowane wcześniej dyspozycje do wywiadu lub kwestionariusz wywiadu.

Różnica pozostaje taka sama: technika oznacza sposób prowadzenia rozmowy i uzyskiwania informacji, natomiast narzędzie zawiera przygotowane pytania lub zagadnienia, według których rozmowa jest prowadzona.

Trzeci przykład: obserwacja

Inny problem pojawia się wtedy, gdy badacz nie chce pytać respondentów o zachowania, lecz sam je obserwować.

Przykładowo badanie może dotyczyć sposobów współpracy dzieci podczas zajęć grupowych.

W takim przypadku techniką może być obserwacja, a narzędziem arkusz obserwacji, w którym badacz rejestruje wcześniej określone zachowania.

To dobrze pokazuje, dlaczego narzędzia nie można utożsamiać z metodą. Arkusz sam w sobie nie mówi jeszcze, jaka jest cała koncepcja badania. Jest jedynie środkiem służącym do zapisania danych.

Najpierw problem, później metoda

Kolejność ma znaczenie.

Od takiego założenia nie zaczynaj

„Zrobię ankietę, tylko muszę wymyślić, co zbadać.”

Najpierw powinny zostać określone temat, cel i problemy badawcze. Dopiero później można zdecydować, jaki sposób badania pozwoli uzyskać potrzebne informacje.

Apanowicz wskazuje, że przy doborze metod, technik i narzędzi trzeba uwzględnić charakter badanego zjawiska i to, czy celem jest np. jego opis, czy ustalenie bardziej złożonych zależności (Apanowicz, 2002, s. 107).

Ocena wiedzy

Jaki jest poziom wiedzy pacjentów na temat zasad samokontroli cukrzycy?

W takim badaniu można przygotować pytania pozwalające tę wiedzę ocenić.

Poznanie doświadczeń

Jak pacjenci opisują swoje codzienne doświadczenia związane z samokontrolą cukrzycy?

W tym przypadku krótka ankieta zamknięta może nie dostarczyć wystarczającego materiału. Potrzebny może być bardziej pogłębiony sposób zbierania danych.

To problem badawczy powinien prowadzić do wyboru metody, a nie odwrotnie.

Przejście od zamiaru badania do pytań wyjaśnia poradnik Problem badawczy: od celu do pytania.

Jak zapisać metodę, technikę i narzędzie w pracy?

Nie trzeba tworzyć skomplikowanego opisu. Po przedstawieniu podstaw metodologicznych można od razu wskazać rozwiązanie przyjęte we własnym badaniu.

Przykładowy zapis: badanie ankietowe

W badaniu zastosowano metodę sondażu diagnostycznego. Techniką gromadzenia danych była ankieta, natomiast narzędzie badawcze stanowił autorski kwestionariusz ankiety. Kwestionariusz obejmował pytania dotyczące poziomu stresu zawodowego, jego źródeł oraz podstawowych danych socjodemograficznych respondentów.

Przykładowy zapis: wywiad

W celu zebrania materiału badawczego zastosowano technikę wywiadu. Narzędzie stanowiły przygotowane dyspozycje do wywiadu obejmujące zagadnienia dotyczące doświadczeń zawodowych badanych.

Przykładowy zapis: obserwacja

Dane gromadzono za pomocą obserwacji. Narzędziem badawczym był arkusz obserwacji przygotowany na potrzeby badania.

Sam sposób zapisu trzeba oczywiście dostosować do metodologii przyjętej w konkretnej pracy.

W rozdziale metodologicznym opis metody, techniki i narzędzia powinien łączyć się z celem, pytaniami, doborem uczestników i rzeczywistym przebiegiem badania.

Najczęstsze pomyłki w pracach dyplomowych

Najczęściej problem nie polega na tym, że student wybrał niewłaściwy sposób zebrania danych. Błąd dotyczy jego nazwania.

  • „Metodą badawczą był kwestionariusz ankiety.” - kwestionariusz jest narzędziem.
  • „Narzędziem badawczym był sondaż diagnostyczny.” - sondaż jest metodą w przyjętej tu klasyfikacji.
  • „Narzędziem była ankieta.” - precyzyjniej: techniką była ankieta, a narzędziem kwestionariusz ankiety.
  • „Metodą była ankieta internetowa.” - sposób udostępnienia kwestionariusza online nie zmienia automatycznie ankiety w metodę.
  • Najpierw wybieranie ankiety, a dopiero później dopasowywanie do niej problemów badawczych. - kolejność powinna być odwrotna.

Przy sprawdzaniu własnego rozdziału metodologicznego można więc zadać trzy proste pytania: jaki ogólny sposób badania przyjęto, jakie konkretne czynności wykonano i czym zebrano dane?

Odpowiedzi zazwyczaj prowadzą kolejno do metody, techniki i narzędzia.

Najprostsza zasada do zapamiętania

Jeżeli nadal trudno rozróżnić te trzy pojęcia, można sprowadzić je do trzech pytań:

Metoda

jaką ogólną drogą prowadzone jest badanie?

Technika

w jaki sposób wykonywane są konkretne czynności i zbierane informacje?

Narzędzie

za pomocą czego dane są uzyskiwane lub rejestrowane?

Przy typowym badaniu ankietowym odpowiedź może więc brzmieć:

Przykładowy układ

sondaż diagnostyczny → ankieta → kwestionariusz ankiety.

To jeden z najprostszych sposobów, aby uniknąć pomieszania tych pojęć podczas pisania rozdziału metodologicznego.

Najczęstsze pytania

Czy ankieta jest metodą badawczą?

W pracach studenckich często można spotkać zdanie:

„W badaniu zastosowano metodę ankiety.”

W klasycznym ujęciu metodologii pedagogicznej stosowanym przez Pilcha i Bauman taki zapis nie jest precyzyjny. Autorzy traktują ankietę jako technikę, nie jako metodę. Na stronie 96 określają ją wprost jako technikę gromadzenia informacji (Pilch, Bauman, 2001, s. 96).

Nie oznacza to jednak, że w każdej dyscyplinie i każdej publikacji terminologia wygląda identycznie. Sami autorzy metodologiczni zwracają uwagę na niejednolitość sposobu używania pojęć „metoda” i „technika”.

Dlatego w pracy dyplomowej najbezpieczniej jest przyjąć jeden konkretny podział metodologiczny i stosować go konsekwentnie w całej pracy. Jeżeli uczelnia wskazuje określonego autora lub podręcznik metodologiczny, należy dostosować zapis właśnie do tych wytycznych.

Czy metoda, technika i narzędzie zawsze tworzą jeden sztywny układ?

Nie zawsze.

W metodologii występują różnice terminologiczne, a niektórzy autorzy inaczej klasyfikują te same sposoby postępowania badawczego. Pilch i Bauman przyjmują jednak czytelną hierarchię: metoda ma zakres najszerszy, technika jest wobec niej pojęciem węższym, a narzędzie ma zakres najbardziej konkretny (Pilch, Bauman, 2001, s. 71-72).

Taki układ jest szczególnie przydatny w pracach pedagogicznych i społecznych, ponieważ pozwala uporządkować opis własnego warsztatu badawczego.

Nie chodzi więc wyłącznie o nauczenie się trzech definicji. Student powinien umieć pokazać, w jaki sposób metoda, technika i narzędzie łączą się w jego konkretnym badaniu.

Czy ankieta internetowa zmienia technikę w metodę badawczą?

Samo udostępnienie kwestionariusza online nie zmienia automatycznie ankiety w metodę. W przyjętej w artykule klasyfikacji sondaż diagnostyczny jest metodą, ankieta techniką, a kwestionariusz narzędziem. Terminologię dobierz do metodologii i wytycznych przyjętych w konkretnej pracy.

Bibliografia autora

  • Apanowicz J., Metodologia ogólna, Wydawnictwo Diecezji Pelplińskiej „Bernardinum”, Gdynia 2002.
  • Dutkiewicz W., Podstawy metodologii badań. Do pracy magisterskiej i licencjackiej z pedagogiki, wyd. 5 popr., Wydawnictwo Stachurski, Kielce 2001.
  • Pilch T., Bauman T., Zasady badań pedagogicznych. Strategie ilościowe i jakościowe, wyd. 2 popr. i rozszerz., Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa 2001.

Redakcja: Rozdział Metodologiczny