Rozdział Metodologiczny

Dobór próby

Losowanie do próby a losowy przydział do grup. Co można wnioskować po każdym z nich?

Opublikowano: Aktualizacja: 16.11.2026Około 18 min czytania

Szklana miska z papierowymi losami obok dwóch zamkniętych kopert

Rozsyłasz ogłoszenie, zapisujesz chętnych i losujesz, która osoba dostanie instrukcję A, a która B. Co tu wybrano losowo? Instrukcję. Uczestnicy zgłosili się sami. W metodologii zapisz obie czynności, ponieważ pierwsza wyjaśnia, skąd wzięły się te osoby, a druga, skąd wzięły się grupy.

Losowanie do próby odpowiada na pytanie, kogo wybrano ze zbioru objętego operatem, na przykład z aktualnego wykazu osób uprawnionych do udziału. Pomaga ustalić, do jakiej populacji da się odnieść wynik. Losowy przydział rozstrzyga, który warunek otrzyma osoba już włączona do badania. Jeśli procedurę poprawnie wykonano i zebrano porównywalne dane, pomaga ocenić następstwa przydziału w tych warunkach. Badanie może korzystać z obu procedur, z jednej albo z żadnej.

Przy zdaniu „uczestników wylosowano” dopisz dwa pytania. Z jakiej listy? Co zdecydowało się w losowaniu? Wybór 80 osób do zaproszenia z wykazu 400 i rozdzielenie 48 ochotników pomiędzy A i B to różne etapy. Można je opisać używając tego samego czasownika, ale przy każdym trzeba nazwać inny przedmiot losowania.

Skąd biorą się uczestnicy?

Najpierw określ grupę, której dotyczy pytanie badawcze. „Studenci” to zbyt szeroki opis, jeśli interesują Cię osoby zapisane na obowiązkowe zajęcia z jednego programu w określonym semestrze. W tym projekcie operatem może być aktualny wykaz zapisów na te zajęcia. To lista, której używasz do wyboru. Sprawdź, czy jej jednostką jest osoba, grupa ćwiczeniowa albo jeszcze coś innego. Do generatora losowego powinien trafić wykaz odpowiadający temu, co wybierasz.

Spójrz na populację i wykaz obok siebie. Lista z jednego kierunku pomija inne kierunki, a wersja z początku rejestracji może jeszcze nie zawierać osób dopisanych później. Bywa też odwrotnie. Student zapisany w dwóch grupach ma dwa wiersze. Przy losowaniu wierszy może uzyskać większą szansę niż osoba z jednym wpisem. Ustal datę wykazu i regułę usuwania powtórzeń przed losowaniem. Jeśli błąd ujawni się później, da się go opisać i ocenić, lecz usunięcie powtórzonego wiersza po fakcie nie odtworzy wykonanego wyboru.

W doborze probabilistycznym dla każdej jednostki objętej planem jest znane, niezerowe prawdopodobieństwo wyboru. Szanse mogą być różne. Jeśli z dwóch warstw różnej wielkości losujesz po tyle samo osób, pojedyncza osoba w mniejszej warstwie ma zwykle większą szansę. Oszacowanie trzeba wtedy oprzeć na tym, jak naprawdę utworzono próbę. Otwarte ogłoszenie może przynieść wiele odpowiedzi, ale liczebność sama nie określa szans wyboru poszczególnych osób.

Raport AAPOR z 2022 r. o jakości prób internetowych odróżnia dobór oparty na znanych szansach włączenia od samodzielnego zgłaszania się do panelu. Zwraca też uwagę na pokrycie i brak odpowiedzi. Przy badaniu na uczelni daje to prostą sekwencję sprawdzeń. Kogo obejmował wykaz? Do kogo trafiło zaproszenie? Od kogo faktycznie uzyskano odpowiedź? Ostatni zbiór może mieć inny skład niż pierwszy, nawet gdy etap wyboru był losowy.

80 zaproszeń z wykazu 400 osób

Po sprawdzeniu listy masz 400 różnych identyfikatorów. Losujesz 80 bez zwracania. W takim prostym losowaniu każdy identyfikator ma szansę 80/400, czyli 20%, trafić na listę zaproszeń. Zachowaj wersję operatu, datę i opis procedury. W rozdziale zwykle wystarczy powiedzieć, że każdą osobę można było wybrać tylko raz, oraz podać liczby na kolejnych etapach. Imienna lista nie musi trafiać do pracy.

Na 80 zaproszeń może odpowiedzieć 51 osób. Wciąż można napisać, że 80 osób wybrano do zaproszenia losowo. Osobnego zdania wymaga to, czyje dane weszły do analizy. Osoby nieobecne na zajęciach mogą rzadziej sprawdzać ankietę o tych zajęciach. Szanse startowe i odpowiedzi zależą więc od innych rzeczy. Gdy masz dostęp do porównywalnej cechy w operacie, można sprawdzić, czy osoby odpowiadające różnią się pod tym względem. Jeśli o pozostałych nic więcej nie wiesz, zaznacz zakres tego ograniczenia.

Jeśli po odmowach doprosisz osoby z otwartego ogłoszenia, opisz obie drogi. W jednym arkuszu mogą być respondenci z wylosowanych zaproszeń i osoby, które zgłosiły się z własnej inicjatywy. Możesz zapisać je w jednym pliku, zachowując informację o tym, skąd przyszło każde zgłoszenie. Podobnie zastąpienie osoby z odmową przez znajomego zmienia sposób wyboru. Jeśli chcesz korzystać z losowej listy rezerwowej, opisz zasady wcześniej. Po badaniu będzie można odtworzyć, które zgłoszenia obsłużono z listy głównej, a które według ustalonej kolejności rezerwowej.

Jak daleko sięga losowanie spośród chętnych?

Z ogłoszenia masz 120 zgłoszeń, a miejsc jest 60. Jeśli przeprowadzasz proste losowanie na kompletnej liście zgłoszonych, szansa wynosi 1/2. Powiedz wprost, że osoby wybrano losowo spośród ochotników. Studenci, którzy się nie zgłosili, nie znaleźli się na liście. Losowanie nie daje więc każdemu studentowi uczelni znanej szansy wyboru.

Podobny problem masz, gdy dowolna osoba może kliknąć link przesłany przez kilka kanałów. Trudno przewidzieć, kto go zobaczy, ale to nie ustala probabilistycznego doboru uprawnionych osób. Więcej sposobów nazwania takiego naboru pokazuje poradnik o doborze celowym, wygodnym i rekrutacji ochotniczej. Po nazwaniu naboru można oddzielnie ustalić, czy potem przydzielano wariant zadania.

Jak przypisać już włączone osoby do warunków?

W ćwiczeniu porównujemy dwie instrukcje. Każda zakwalifikowana osoba widzi jedną wersję. Gdy prowadząca rozdaje dłuższy opis osobom mniej doświadczonym, cecha ważna dla wyniku wiąże się z instrukcją. Jeśli później grupy rozwiążą zadanie inaczej, może na to wpływać zarówno instrukcja, jak i wcześniejsze doświadczenie.

Po zamknięciu naboru można poprosić osobę spoza rekrutacji o losowe uporządkowanie roboczych identyfikatorów. Pierwsza połowa otrzyma A, druga B. Jeśli nabór musi jeszcze trwać, da się wcześniej przygotować losową sekwencję. Trzeba wtedy zadbać, żeby osoba kwalifikująca nie znała następnego przydziału przed decyzją o włączeniu uczestnika. To dwie organizacje pracy. Wybór zależy od tego, kiedy da się potwierdzić ostateczną listę osób.

W CONSORT 2025 osobno opisuje się stworzenie sekwencji, sposób ukrycia kolejnego przydziału i udział osób odpowiedzialnych za włączanie i przypisanie. To wytyczna raportowania badań randomizowanych. Przy prostym zadaniu warto skorzystać z tej rozpiski. Kto przygotował sekwencję? Kiedy została udostępniona? Czy osoba podejmująca decyzję o kwalifikacji znała wtedy przyszły wariant? Bez tych danych samo określenie „randomizacja” pozostawia kilka możliwych przebiegów.

Kolejność powstania przydziału i jego ujawnienia

Naprzemienne A, B, A, B nie używa losowania. Przypisanie według parzystego lub nieparzystego dnia urodzenia także ma stałą regułę. W obu przypadkach można z góry znać grupę. Jeżeli osoba prowadząca może zmienić termin lub kolejność kandydatów, może też wpłynąć na skład warunków. Nawet bez takiej intencji sama kolejność wizyt może się wiązać z cechami uczestników i z wynikiem.

Ujawnienie jest osobnym problemem również przy naprawdę losowej sekwencji. Prowadzący widzi następny przydział do A i wstrzymuje przyjęcie tej osoby, bo wolałby najpierw kogoś z większym doświadczeniem. Losowanie na początku się odbyło. Na wybór osoby wpłynęła jednak znajomość przydziału. Ustal, kiedy decyzja o włączeniu jest już zamknięta, a kiedy wolno otworzyć przydział. Po zamknięciu całej listy można przeprowadzić losowanie w jednym kroku. Przy naborze otwartym wariant danej osoby można ujawnić dopiero po potwierdzeniu jej udziału.

Ukrycie przydziału kończy się, gdy można przekazać warunek. Zaślepienie dotyczy tego, kto zna warunek już po przydziale. Uczestnik zwykle widzi długość i układ własnej instrukcji. Można jednak sprawdzić, czy oceniający potrzebuje tej wiedzy. Jeśli ma wspólny klucz i pliki bez oznaczeń A lub B, zapisz to. Jeżeli treść odpowiedzi pozwala odgadnąć wariant, zaznacz również to ograniczenie.

Czego można się spodziewać po dwóch listach?

W przykładowej grupie 48 uczestników 16 osób miało wcześniejsze doświadczenie. Dziesięć trafiło do A, a sześć do B. Taka różnica może powstać przypadkiem, również po poprawnym losowaniu. Jeśli doświadczenie ma znaczenie dla pomiaru, plan jego uwzględniania powinien powstać przed porównaniem wyników. W pracy warto podać liczebności i te cechy, które mają znaczenie dla interpretacji.

Jeżeli każdy z 48 uczestników dostaje niezależnie A lub B z szansą 1/2, grupy mogą mieć po 24 osoby, ale dopuszczalny jest też wynik 25 i 23. Jeśli po losowym uporządkowaniu 48 identyfikatorów oddajesz pierwsze 24 do A, obie grupy z definicji mają po 24. W obu procedurach jest losowość, a możliwe podziały są inne. Samo 24 i 24 w arkuszu niczego jeszcze nie mówi o tym, jak powstały listy.

Po przydziale ktoś może otworzyć złą instrukcję, przerwać ćwiczenie albo nie oddać arkusza. W zapisie zachowaj osobno warunek losowy, faktycznie wykonany i dostępność wyniku. Osoba przypisana do A, która przeczytała B, pozostaje w rejestrze przydziałów w A. Jej miejsce w analizie zależy od pytania i planu. Jeśli przeniesiesz rekord do B na podstawie zachowania, porównasz grupy ułożone inaczej niż po losowaniu. Co więcej, osoby zmieniające instrukcję mogą się różnić od tych, które zrobiły zadanie zgodnie z przydziałem.

Cztery wersje tego samego zadania

Wyobraź sobie ćwiczenie z wyszukiwania informacji. Uczestnik ma dziesięć minut, żeby znaleźć odpowiedzi na osiem pytań. Wersja A podaje czynności krok po kroku. Wersja B zawiera te same wskazówki w ciągłym tekście. Pytanie dotyczy tego, czy sposób przedstawienia instrukcji wpływa na liczbę poprawnych odpowiedzi. Równolegle chcesz wiedzieć, do kogo może odnosić się wynik. W tych czterech fikcyjnych wariantach zmieniają się nabór i przydział, a treść zadania pozostaje stała.

Losowanie zaproszeń i losowy przydział

Z aktualnego wykazu uprawnionych osób losujesz identyfikatory do zaproszenia. Po zakończeniu naboru rozdzielasz zakwalifikowanych uczestników losowo do A i B. W rozdziale pokazujesz dwa etapy. Przy pierwszym interesują Cię zakres wykazu, brak odpowiedzi oraz sposób, w jaki dobór będzie uwzględniony w analizie. Przy drugim znaczenie mają sekwencja, sposób użycia instrukcji, dostępność wyniku i zgodność pomiaru w obu warunkach. Jeżeli wiele zaproszonych osób odmówi, nadal możesz mieć podstawę do porównania przydziałów u uczestników. Przy wniosku o całej populacji trzeba oddzielnie uwzględnić, kto przystąpił i kto został poza badaniem.

Ochotnicy i losowy przydział

Ogłaszasz nabór. Chętnych przydzielasz losowo do A lub B. Jeśli wykonanie i pomiar są porównywalne, można ocenić różnicę między przydzielonymi warunkami u badanych osób. Przy przenoszeniu wyniku na innych studentów warto zapytać, czy na ogłoszenie odpowiadają osoby o szczególnym doświadczeniu, motywacji albo ilości wolnego czasu. Jeśli mogło to zmieniać sposób korzystania z instrukcji, zasięg wniosku wymaga osobnego uzasadnienia. W raporcie zacznij od sposobu rekrutacji i grupy, którą rzeczywiście objęło zadanie.

Losowanie osób do zaproszenia, przydział według terminu

Losujesz osoby do zaproszenia z wykazu. Z uczestników jedna grupa wybiera zajęcia poranne i dostaje A, druga wybiera popołudniowe i dostaje B. Losowanie zaproszeń przydaje się do oceny zakresu doboru. Sam podział na instrukcje zależy od terminu, który może mieć związek z doświadczeniem uczestników, organizacją ich dnia albo motywacją. Porównanie wyników można opisać wraz z tym ograniczeniem. Sam mechanizm wyboru do zaproszenia nie pozwala przypisać różnicy instrukcji.

Otwarte ogłoszenie i samodzielny wybór instrukcji

Wszyscy chętni wybierają, z której instrukcji skorzystają. Możesz pokazać, kto wybiera dłuższy opis i jak wykonuje zadanie. Przy ocenie różnicy wyników warto pamiętać, że osoby mniej pewne siebie mogą częściej wybrać szczegółowe wskazówki. Dodatkowe ograniczenie wynika z dobrowolnego zgłoszenia. Projekt może nadal dobrze odpowiadać na pytanie o preferencje lub samo korzystanie z instrukcji. Jeśli potrzebujesz rozstrzygnąć, co dokładnie pokazuje taki materiał, zobacz różnicę między badaniem korelacyjnym a eksperymentem.

Kasia porównuje dwie instrukcje. Od ogłoszenia do 45 wyników

Kasia bada korzystanie z instrukcji do wyszukiwania informacji. Wysyła ogłoszenie przez kanały jednego wydziału. Dostaje 56 zgłoszeń. Pięć osób nie spełnia ustalonych wcześniej kryteriów, trzy rezygnują przed włączeniem. Pozostałych 48 potwierdza udział. Tak powstała lista ochotników, którzy spełnili warunki udziału. Nie jest to wykaz wszystkich studentów wydziału i nie może być podstawą do stwierdzenia, że każdego studenta wybierano z określoną szansą.

Po zamknięciu listy osoba spoza rekrutacji losowo porządkuje 48 roboczych identyfikatorów. Pierwsze 24 pozycje przypisuje do A, pozostałe 24 do B. Zachowuje datę, zapis algorytmu i wynik losowania. Kasia dostaje przydziały dopiero po potwierdzeniu składu uczestników. Do przesłania instrukcji wystarcza lista przydziałów. Każdy dostaje jedną wersję, ten sam limit czasu i osiem tych samych pytań. Dzięki tej kolejności osoba podejmująca decyzję o włączeniu nie wie jeszcze, którą instrukcję zobaczy uczestnik.

Wynik to liczba poprawnych odpowiedzi od 0 do 8, według ustalonego klucza. Jeśli osoba oceniająca dostaje arkusze z kodem uczestnika, bez A lub B, można to odnotować. Czasem sam sposób zapisania odpowiedzi zdradza wersję instrukcji. Opisz wtedy, jaką wiedzę rzeczywiście dało się ukryć przed oceną. Informacja przydaje się zwłaszcza przy zadaniach, gdzie decyzja o przyznaniu punktu wymaga oceny osoby sprawdzającej.

Po 24 w grupie, ale nie po 24 wyniki

Dwie osoby z A i jedna z B nie oddały wyniku. Kasia ma zatem 22 arkusze w A i 23 w B, łącznie 45. Przy raporcie można zapisać w jednym zdaniu liczby uczestników przydzielonych, a w następnym liczby dostępnych wyników. Jeśli znane są przyczyny, podaj je obok. Brak arkusza po awarii urządzenia ma inną możliwą przyczynę niż przerwane zadanie po niezrozumieniu instrukcji. Z liczebności 22 i 23 nie da się odczytać, która sytuacja wystąpiła.

Jeżeli analizę oparto na dostępnych wynikach i wylosowanych warunkach, można napisać, że porównano 22 wyniki w A i 23 w B. To pozwala odtworzyć dane użyte do rachunku. Wciąż warto sprawdzić, czy braki mogły zależeć od przydziału i od wyniku. Zero punktów jest wynikiem wówczas, gdy zgodnie z kluczem żadna odpowiedź w zebranym pomiarze nie była poprawna. Puste miejsce po uczestniku bez pomiaru wymaga odrębnego oznaczenia.

„Porównaliśmy liczbę poprawnych odpowiedzi po przydziale do dwóch instrukcji w tym zadaniu”. Tak można nazwać porównanie bez dopisywania kierunku wyniku. Przykład podaje liczebności, a nie wartości odpowiedzi. Gdy masz oszacowanie różnicy, przedstaw je z miarą niepewności i wyjaśnij, jak potraktowano brakujące wyniki. Wniosek o uczeniu się wszystkich studentów wymaga dodatkowego uzasadnienia zarówno dla rodzaju pomiaru, jak i dla populacji, której miałby dotyczyć.

Co by się zmieniło, gdyby losowano zaproszenia?

W alternatywnej wersji Kasia otrzymuje aktualny wykaz 400 uprawnionych osób i losuje 80 identyfikatorów do zaproszenia. Odpowiada 51 osób, do zadania włączono 48. Potem znowu można losowo przypisać po 24 do A i B. Nowy element to sposób wyboru osób zapraszanych. W rozdziale nadal trzeba podać brak odpowiedzi, odmowy i wyłączenia na dalszych etapach, o ile znasz te informacje. Zdanie „wylosowano 48 studentów wydziału” ukrywałoby, że losowanie objęło 80 zaproszeń, a uczestników było 48 po odpowiedziach i kwalifikacji.

Jeśli masz w wykazie rocznik, możesz sprawdzić, czy określony rocznik rzadziej odpowiadał. Kiedy udział wygląda podobnie w każdym roczniku, nadal nie wiadomo, czy osoby bez odpowiedzi różniły się przygotowaniem lub wcześniejszym korzystaniem z instrukcji. Wskaż, którą cechę rzeczywiście porównano. Ten rodzaj braku dotyczy zasięgu naboru. Brak wyniku u osoby już przydzielonej do A lub B ma ponadto znaczenie dla porównania warunków.

A jeśli losujesz całe grupy, terminy albo kolejność?

Zdanie „wylosowano grupy” zostawia otwarte, które grupy, do czego i w którym momencie. Załóżmy, że z dwunastu grup ćwiczeniowych losujesz cztery. Zaproszenie dostają wszyscy członkowie wybranych grup. To jest etap doboru. Losowaną jednostką była grupa, czyli klaster. Przy kolejnej czynności możesz przydzielić instrukcje osobno każdemu zapisanemu studentowi. Możesz też wylosować instrukcję wspólną dla ludzi z całej grupy. W drugiej wersji grupa jest jednostką zarówno doboru, jak i przydziału. Wyniki nadal należą do poszczególnych studentów.

Jeśli instrukcja A trafia do dwóch grup ćwiczeniowych, a B do dwóch pozostałych, przeprowadzono przydział czterech klastrów. Wszyscy studenci w tej samej grupie dostali wynik jednego przydziału. W metodach wypisz, ile jednostek losowano na każdym etapie, ile osób było w grupach i jak zapraszano ich członków. Plan analizy musi uwzględniać, że wyniki studentów z jednej grupy mogą być do siebie podobne, a niezależna informacja o przydziale pochodzi z niewielu jednostek. Cztery klastry mogą nie wystarczyć do precyzyjnego porównania. Sama liczba studentów tego nie wyjaśnia.

Na skład grup może wpłynąć również chwila rekrutacji. Jeśli instrukcje wylosujesz dla całych klas przed zebraniem zgód, a chętni poznają wariant, ich decyzje o udziale mogą od niego zależeć. Losowanie klastrów nadal się odbyło. Późniejszy wybór osób może jednak różnić się między warunkami. Zapisz moment przydziału, przekazania informacji i potwierdzenia udziału. Gdy szkoła ma rutynowy wynik wszystkich studentów, a do odrębnego pomiaru uzyskano zgodę części, obie listy trzeba rozróżnić. W rozdziale napisz, którą wykorzystano w badaniu oraz z jakiego powodu.

Co się zmienia, gdy wszyscy wykonują zadanie dwa razy?

Jeżeli każdy ma pracować z A i B, losowanie kolejności wyznacza A przed B albo B przed A. Uczestnik wnosi wtedy wyniki z obu warunków w określonym porządku. Przy analizie trzeba uwzględnić, że dwa wyniki pochodzą od jednej osoby. Uczestnik może zapamiętać odpowiedzi lub nauczyć się strategii podczas pierwszego podejścia. W projekcie określ, czy zadania się powtarzają, jak odstęp między nimi ma wpływać na przebieg i jak sprawdzisz możliwy wpływ kolejności. Wylosowana sekwencja daje podstawę do rozpatrzenia porządku, ale uczestnicy nadal wynoszą coś z pierwszego zadania.

Można również losować jeden z kilku arkuszy wewnątrz wersji instrukcji. To kolejna decyzja. Gdy pytasz o instrukcję, zapisz osobno jej przydział i przydział arkusza. Jeśli w A występuje wyłącznie jeden zestaw pytań, a w B całkiem inny, różnica może wynikać z ich trudności. Gdy używasz kilku zestawów celowo, opisz, na jakiej podstawie uważasz je za porównywalne i jak rozdzielono je między instrukcje. Przy wspólnym zadaniu napisz wprost, że obie grupy miały ten sam arkusz.

Wybór co drugiej osoby i wybór terminu

Mechaniczny przydział A, B, A, B według kolejności przyjścia nie wykorzystuje losowania. Można przewidzieć, gdzie trafi kolejna osoba. Przy doborze systematycznym może z kolei występować losowy początek. Losujesz pozycję startową, a ustalony krok wyznacza kolejne pozycje w operacie. Sprawdź znane szanse wyboru i to, czy porządek listy nie powtarza cechy co drugi wiersz. Samo „wybrano co drugą osobę” pomija zarówno jednostkę, jak i źródło losowości.

Uczestnicy mogą też wybierać termin, a instrukcję losować dopiero po wejściu na spotkanie. Wtedy decyzje dotyczą dwóch osobnych rzeczy. Jeśli A rozdawano tylko we wtorki, a B wyłącznie w piątki, sam wybór terminu rozstrzyga o warunku, nawet gdy zaproszenie o tym milczy. Jeśli natomiast badacz wylosował instrukcje dla całych dni, przydział dotyczy dni. Wszystkie osoby w danym terminie korzystają wtedy z jednego wariantu. W opisie podaj przede wszystkim, w którym momencie i na jakim poziomie warunek został rozstrzygnięty.

Jak daleko można pójść z wnioskiem?

Na zasięg wniosku o populacji wpływają operat, sposób wyboru, brak odpowiedzi i pomiar. Przy wniosku o następstwach przydziału trzeba sprawdzić sekwencję, odstępstwa oraz to, czy wyniki grup da się porównać i czego brakuje. Gdy chcesz odnieść wynik do innego wydziału lub zmienionego zadania, zwróć uwagę na podobieństwo warunków, materiału i cech uczestników. Dobre uzasadnienie jednego etapu nie rozstrzyga automatycznie innego.

Jedna osoba czytająca pracę Kasi może zapytać, czy wersja A pomoże wszystkim studentom wydziału. Potrzebuje wtedy opisu naboru i zakresu zadania. Druga chce wiedzieć, dlaczego A i B różniły się w zebranych wynikach. Przydatne będzie to, jak powstały listy, czy przestrzegano przydziału i jak traktowano brak pomiaru. Te same trzy nieoddane arkusze mogą mieć znaczenie dla obu pytań. Ograniczają wiedzę o osobach, które rozpoczęły badanie, i mogą zmienić porównanie, zależnie od tego, kto nie oddał wyniku.

Co musi być porównywalne przy samym pomiarze?

Załóżmy, że grupa A dostaje instrukcję z krokami oraz więcej czasu. B dostaje opis ciągły i krótszy limit. Nawet jeśli warunek został rozlosowany, porównanie dotyczy pakietu instrukcji i czasu. Jeżeli różnica czasu wynikała z błędu, odnotuj, ile osób objęła. Podobnie przy ocenianiu. Jeśli w grupie A przyznawano punkt za rozwiązania, których nie akceptowano w B, trzeba opisać, czy stało się tak celowo i czy oba wyniki mają nadal to samo znaczenie.

Przy małym zadaniu uczestnicy mogą wymienić się instrukcjami przed oddaniem arkusza. Wtedy część skorzysta z elementów obu wariantów. Zastanów się przed pomiarem, kiedy przekazać tekst i co można odnotować o faktycznym użyciu. Jeśli do wymiany już doszło, zachowaj ten fakt w opisie. Przydzielony wariant nadal da się wskazać. Wniosek o tym, jak działała sama instrukcja u osób, które rzeczywiście z niej korzystały, zależy dodatkowo od wykonania.

Dobrze działa prosty zapis dla każdej osoby: identyfikator, przydzielony wariant, otrzymany wariant i dostępny wynik. Gdy są odstępstwa, dopisz ich datę i znaną przyczynę. Taki zapis pomaga odróżnić sytuację, w której uczeń dostał niewłaściwy tekst, od sytuacji, w której miał poprawny plik, ale poprosił kolegę o drugi. W raporcie wystarczą zbiorcze liczby i opis postępowania. Nazwiska i prywatne szczegóły nie są potrzebne do odtworzenia procedury.

Jak odtworzyć procedurę, gdy opis powstaje po badaniu?

Jeśli masz dwie listy po 24 osoby, najpierw poszukaj dowodu ich powstania. To może być rejestr zgłoszeń, data utworzenia sekwencji lub plik z przydziałami. Czasem jedynym źródłem pozostaje relacja osoby, która przydzielała warunki. Oznacz wtedy, że przebieg odtworzono z pamięci. Jeśli da się potwierdzić tylko liczebności, podaj je. Słowo „losowy” wymaga jeszcze informacji o mechanizmie. Przy archiwalnym doborze próby podobną rolę odgrywa opis operatu i sposobu wyboru.

Zdarza się, że podczas badania regułę zmieniono. Przez dwa dni działało losowanie, a po awarii wariant zależał od wolnego stanowiska. Ustal, kiedy rozpoczął się nowy przebieg i których osób dotyczył. W opisie podaj obie procedury i powód zmiany. Rozważając wspólną analizę, wróć do pytania badawczego i sprawdź, czy można obronić sposób porównania. Wybranie okresu, w którym różnica wygląda ciekawiej, samo w sobie nie mówi nic o rzetelności procedury.

Dwa fragmenty, które można dostosować do własnych metod

Poniżej są dwa fikcyjne zapisy. W gotowej pracy podawaj kroki potwierdzone dostępnymi materiałami. Gdy badanie jest dopiero planowane, wskaż również z góry, co zrobisz po rezygnacji, niewykonanym zadaniu albo awarii. Przy odtwarzaniu zakończonego badania można zostawić jawny brak danej informacji.

Otwarty nabór i losowy przydział

W otwartym naborze na wydziale X uzyskano 56 zgłoszeń. Pięć osób nie spełniło kryteriów, a trzy zrezygnowały przed włączeniem. Udział potwierdziło 48 osób. Po zamknięciu naboru osoba spoza rekrutacji losowo uporządkowała identyfikatory. Pierwsze 24 przydzielono do instrukcji A, pozostałe 24 do B. Prowadząca otrzymała przydziały po zamknięciu listy. Wyniki zarejestrowano u 22 osób w A i u 23 w B. Dostępne wyniki porównano zgodnie z przydzielonymi warunkami. Napływ zgłoszeń był ochotniczy, co ogranicza zakres wniosku o całym wydziale.

Podaj liczby istotne dla rekonstrukcji naboru. W przykładzie wiadomo, ile osób odpadło na etapie kryteriów i ile zrezygnowało. W innym badaniu może nie być danych o części zgłoszeń. Gdy analiza wykorzystuje określoną metodę postępowania z brakującymi wynikami, opisz tę metodę i wykonaną analizę. Warto wskazać, czy rozdział przedstawia porównanie dostępnych wyników, czy oszacowanie oparte na dodatkowych założeniach o osobach bez wyniku.

Losowanie do zaproszenia i obserwacja zwyczajów

Wykaz z dnia X obejmował 400 uprawnionych osób. Po sprawdzeniu operatu wylosowano 80 różnych identyfikatorów bez zwracania i wysłano zaproszenia. Uzyskano 51 odpowiedzi. Trzy wykluczono zgodnie z wcześniej ustalonymi kryteriami analizy, dlatego wykorzystano 48 odpowiedzi. Uczestników pytano o ich sposoby korzystania z instrukcji. Nie przypisywano im wersji zadania.

Sprawdź, czy tekst jasno pokazuje, że kryteria operatu decydowały o tym, kto mógł zostać zaproszony, a trzy odpowiedzi wykluczono na etapie analizy. Jeśli rzeczywiście rozdano instrukcje według terminu, opisz ten przydział. Jeśli tylko pytano o istniejące zwyczaje, wystarczy nazwać obserwacyjny przebieg. Czytelnik powinien też wiedzieć, co można powiedzieć o osobach bez odpowiedzi i skąd pochodzi ta informacja.

Krótka kontrola przed oddaniem rozdziału

  1. Podaj populację, jednostkę oraz zakres wykazu. Zaznacz ważne grupy poza jego zasięgiem.
  2. Rozpisz wybór, zaproszenie, kwalifikację i potwierdzenie udziału. Jeśli coś wylosowano, nazwij przedmiot i mechanizm.
  3. Podaj przydzielane warianty, jednostkę przydziału, sposób wytworzenia sekwencji i moment ujawnienia. Jeśli po przydziale ukrywano warunek przed oceną, opisz to oddzielnie.
  4. Podaj liczby zgłoszeń, wybranych do zaproszenia, rezygnacji, osób po przydziale i osób z pomiarem w zakresie znanym dla danego projektu.
  5. Sprawdź, czy przydzielony warunek odpowiada wykonanemu. Zapisz, jak traktowano przypadki z niepełnym wynikiem.
  6. Przy wniosku odszukaj grupę osób, rodzaj warunku i mierzony wynik. Porównaj z tym, co naprawdę zrobiono.

Wróć wreszcie do zdania „uczestników wylosowano”. W pierwszym wzorze można je zastąpić „48 włączonych osób losowo przydzielono do dwóch instrukcji”. W drugim „z wykazu 400 osób wylosowano 80 do zaproszenia”. Sprawdź, czy po przeczytaniu odpowiedniego zdania da się wskazać od razu, o którym etapie jest mowa.

Bibliografia

  • McPhee, C. i in. (2022). Data Quality Metrics for Online Samples: Considerations for Study Design and Analysis. Raport zespołu roboczego AAPOR, sekcje 3 i 5.
  • Hopewell, S., Chan, A.-W., Collins, G. S. i in. (2025). CONSORT 2025 explanation and elaboration: updated guideline for reporting randomised trials. BMJ, 389, e081124. DOI 10.1136/bmj-2024-081124. Elementy 17-20.

Najczęstsze pytania

Czy losowy przydział do grup oznacza reprezentatywną próbę?

Nie. Przydział określa warunek dla osób już zakwalifikowanych, a dobór próby dotyczy ich wyboru z populacji. Eksperyment na ochotnikach może mieć losowy przydział i jednocześnie ograniczone podstawy do uogólnienia na całą populację.

Czy losowe udostępnienie ankiety jest doborem losowym?

Nie. Dobór losowy wymaga procedury losowania osób lub jednostek z określonej populacji. Publikacja formularza w internecie i dobrowolne zgłoszenia respondentów są innym sposobem rekrutacji. W opisie badania należy użyć nazwy odpowiadającej rzeczywistemu postępowaniu.

Jak opisać próbę, gdy część wylosowanych do zaproszenia osób nie odpowiedziała?

Podaj osobno, ile osób wylosowano do zaproszenia, ile odpowiedziało i ile osób uwzględniono w analizie. Jeśli znasz powody rezygnacji lub wyłączeń, odnotuj je na właściwym etapie. Gdy wykaz zawiera porównywalną informację, np. rocznik, możesz sprawdzić, czy pojawiła się różnica między osobami z odpowiedzią i bez niej.

Czy przydzielanie co drugiej osoby do A to randomizacja?

Mechaniczne przypisywanie A, B, A, B nie obejmuje losowania. Przy losowym przydziale potrzebujesz sekwencji, którą wygenerowała procedura losowa. Dostęp do tej sekwencji przed kwalifikacją jest osobnym problemem, nawet jeśli sama sekwencja jest losowa. Następny wariant można ujawnić po ustaleniu udziału albo wylosować warunki po zamknięciu całej listy.

Czy mogę omówić dobór próby i przydział do grup podczas jednej konsultacji?

Tak. Można sprawdzić, kogo obejmuje wykaz, jak zapraszano uczestników i na jakiej zasadzie dostawali warunek. Podaj, czy ustalasz dopiero plan, czy opisujesz przeprowadzone badanie. Od tego zależy, czy rozmowa ma dotyczyć przygotowania procedury, czy sprawdzenia jej zapisu i zakresu wniosków.

Co wysłać do sprawdzenia doboru uczestników i podziału na grupy?

Przez formularz kontaktowy prześlij pytanie badawcze, etap pracy i część metodologii, którą chcesz sprawdzić. Przyda się opis wykazu, kryteriów, przydziału i zbiorczych liczebności. Użyj danych zbiorczych albo fikcyjnego przykładu bez nazwisk. Po zapoznaniu się z materiałem można ustalić zakres.

Redakcja: Rozdział Metodologiczny