
Przygotowanie ankiety do pracy licencjackiej lub magisterskiej nie powinno zaczynać się od wpisywania przypadkowych pytań do formularza. Najpierw trzeba ustalić cel badań, problemy badawcze i ewentualne hipotezy, a dopiero później przełożyć je na pytania kierowane do respondentów. Dobrze przygotowany kwestionariusz powinien dostarczyć dokładnie takich danych, jakie będą potrzebne podczas analizy wyników. Pytanie, które nie pomaga odpowiedzieć na żaden problem badawczy, najczęściej jest w ankiecie zbędne.
Ankieta a kwestionariusz ankiety: uporządkuj pojęcia
Na początku trzeba uporządkować terminologię. W codziennym języku słowem „ankieta” nazywa się zwykle formularz z pytaniami. W metodologii te pojęcia można jednak rozróżniać.
Mieczysław Łobocki opisuje badania ankietowe jako sposób zbierania informacji za pomocą zestawu pytań dotyczących określonych problemów badawczych. Taki zestaw pytań tworzy ankietę lub kwestionariusz ankiety, w którym respondent udziela własnych odpowiedzi albo wybiera je spośród przygotowanych wariantów (Łobocki, 2001, s. 236).
Jerzy Apanowicz określa natomiast ankietowanie jako technikę badawczą polegającą na pisemnym udzielaniu odpowiedzi na logicznie i konsekwentnie ułożony zestaw pytań służących rozwiązaniu problemu badawczego (Apanowicz, 2002, s. 86).
W praktyce w rozdziale metodologicznym można więc zapisać:
W badaniu zastosowano technikę ankiety. Narzędzie badawcze stanowił autorski kwestionariusz ankiety.
Sam formularz, który trafia do respondentów, będzie dalej nazywany kwestionariuszem ankiety.
Jak zrobić ankietę do pracy? Zacznij od celu i problemów
Najczęstszy błąd wygląda tak: student otwiera formularz internetowy i zaczyna wpisywać wszystko, co kojarzy mu się z tematem pracy.
Przy temacie dotyczącym stresu nauczycieli powstają pytania o stres, atmosferę w pracy, zarobki, relacje z dyrekcją, czas wolny, sen, rodzinę i satysfakcję zawodową. Po zebraniu odpowiedzi okazuje się, że część danych nie służy rozwiązaniu żadnego problemu badawczego, a do zweryfikowania jednej z hipotez brakuje najważniejszego pytania.
Kolejność powinna być odwrotna.
Zbigniew Sabak wskazuje, że podczas tworzenia kwestionariusza najpierw określa się cele i problemy badawcze, następnie przygotowuje wstępną listę pytań, dobiera odpowiednie skale odpowiedzi, sprawdza treść pytań, przygotowuje wersję próbną, przeprowadza pilotaż i dopiero po poprawkach tworzy wersję ostateczną (Sabak, 2021, s. 264–265).
Dobrze jest więc przejść przez następującą kolejność:
- zapisać cel badania;
- sformułować problem główny i problemy szczegółowe;
- ustalić hipotezy, jeśli są potrzebne;
- określić, jakie informacje są potrzebne do odpowiedzi na każdy problem;
- dopiero na tej podstawie przygotować pytania;
- ułożyć odpowiedzi i skale;
- przetestować kwestionariusz przed właściwym badaniem.
To znacznie prostsze niż późniejsze ratowanie bazy, w której brakuje danych potrzebnych do analizy.
Jeśli koncepcja nie jest jeszcze uporządkowana, zacznij od poradnika jak przejść od celu do problemu badawczego. Możesz też sprawdzić zakres pomocy w ustaleniu celu, przedmiotu i planu badania.
Od problemu badawczego do konkretnego pytania
Załóżmy, że temat pracy brzmi:
Aktywność fizyczna a poziom stresu wśród studentów.
Problem badawczy:
Czy istnieje związek między częstotliwością podejmowania aktywności fizycznej a poziomem stresu studentów?
Do odpowiedzi potrzebne są informacje dotyczące obu zmiennych. Nie wystarczy zapytać respondentów wyłącznie o aktywność fizyczną.
Jedna część kwestionariusza musi więc dostarczać danych o aktywności fizycznej, a druga o poziomie stresu.
Jeżeli dodatkowy problem brzmi:
Czy płeć badanych różnicuje poziom stresu?
w metryczce trzeba zebrać informację o płci.
Każde pytanie w ankiecie powinno mieć swoje uzasadnienie. Dobrym testem jest proste pytanie: do czego ta odpowiedź zostanie wykorzystana podczas analizy?
Jeżeli trudno na nie odpowiedzieć, pytanie może być zbędne.
Jak formułować jasne pytania ankietowe?
Pytanie powinno być krótkie, jasne i dotyczyć jednej rzeczy.
Łobocki wskazuje, że pytania powinny odnosić się do spraw istotnych z punktu widzenia problemów badawczych, być zrozumiałe dla wszystkich respondentów, nie sprawiać nadmiernej trudności i nie sugerować odpowiedzi (Łobocki, 2001, s. 236–237).
Podobne wymagania przedstawia Apanowicz. Pytania powinny być merytoryczne, logiczne, zrozumiałe, dostosowane do możliwości osób badanych i wolne od sugestii. Autor wskazuje też na potrzebę rezygnowania z ogólnikowych sformułowań na rzecz pytań odnoszących się do konkretnych problemów (Apanowicz, 2002, s. 86–87).
Źle:
Czy uważa Pan/Pani, że stres i przemęczenie negatywnie wpływają na samopoczucie i relacje ze współpracownikami?
W jednym zdaniu znajdują się co najmniej cztery kwestie: stres, przemęczenie, samopoczucie i relacje.
Lepiej rozdzielić je na osobne pytania.
Źle:
Czy zgadza się Pan/Pani, że nadmierne obowiązki są główną przyczyną stresu nauczycieli?
Pytanie sugeruje respondentowi zarówno występowanie problemu, jak i jego przyczynę.
Lepiej:
Które z poniższych czynników są dla Pana/Pani źródłem stresu zawodowego?
Dopiero pod nim można przedstawić odpowiednio przygotowaną listę odpowiedzi.
Pytania otwarte, zamknięte i półotwarte
Nie wszystkie pytania muszą wyglądać tak samo.
Pytania otwarte pozostawiają respondentowi swobodę wypowiedzi. Nie podaje się gotowych wariantów.
Przykład:
Jakie sytuacje w pracy są dla Pana/Pani najbardziej stresujące?
Takie pytanie może dostarczyć informacji, których wcześniej nie przewidziano. Jego wadą jest bardziej czasochłonna analiza odpowiedzi.
Pytania zamknięte zawierają gotowy zestaw odpowiedzi. Respondent wybiera jedną lub kilka z nich. Łobocki wskazuje, że w pytaniach zamkniętych mogą występować m.in. odpowiedzi alternatywne, wybór jednej odpowiedzi spośród kilku albo możliwość wskazania kilku odpowiedzi (Łobocki, 2001, s. 236).
Przykład:
Jak często podejmuje Pan/Pani aktywność fizyczną?
- wcale,
- rzadziej niż raz w tygodniu,
- 1–2 razy w tygodniu,
- 3–4 razy w tygodniu,
- 5 razy w tygodniu lub częściej.
Pytanie półotwarte zawiera gotowe warianty, ale daje również możliwość wpisania własnej odpowiedzi.
Przykład:
Z jakich form aktywności fizycznej korzysta Pan/Pani najczęściej?
Po przygotowanych odpowiedziach można dodać:
inne, jakie? ...............
Apanowicz wskazuje właśnie możliwość zastosowania pytań zamkniętych i półotwartych oraz rozróżnia sytuacje, w których respondent może zaznaczyć jedną albo kilka odpowiedzi (Apanowicz, 2002, s. 88).
Jedna odpowiedź czy kilka? Napisz instrukcję
Respondent nie powinien zgadywać, ile odpowiedzi może zaznaczyć.
Jeżeli wolno wskazać tylko jedną, instrukcja powinna brzmieć np.:
Proszę zaznaczyć jedną odpowiedź.
Jeżeli można wybrać kilka:
Można zaznaczyć maksymalnie trzy odpowiedzi.
Jeżeli nie ma ograniczenia:
Można zaznaczyć więcej niż jedną odpowiedź.
To drobiazg, który później ma duże znaczenie. Bez jasnej instrukcji część osób zaznaczy jedną odpowiedź, część pięć, a późniejsze porównywanie wyników stanie się problematyczne.
Skale odpowiedzi: co i jak będziesz mierzyć?
Jeżeli badanie dotyczy opinii, postaw albo ocen, często stosuje się pytania ze skalą.
Przykład:
Jak ocenia Pan/Pani swoje przygotowanie do pracy z dziećmi ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi?
1 – bardzo nisko
2 – nisko
3 – przeciętnie
4 – wysoko
5 – bardzo wysoko
Skala powinna być taka sama dla pytań mierzących podobne zagadnienia. Jeżeli raz „1” oznacza odpowiedź najbardziej pozytywną, a w kolejnym pytaniu najbardziej negatywną, łatwo o pomyłki przy wypełnianiu i kodowaniu danych.
Trzeba też wiedzieć, co dana skala rzeczywiście mierzy. Pytanie o poziom wiedzy w formie:
Jak ocenia Pan/Pani swoją wiedzę?
mierzy samoocenę wiedzy, a niekoniecznie faktyczną wiedzę respondenta.
Jeżeli celem pracy jest rzeczywista ocena wiedzy pacjentów, potrzebne są pytania, na które można udzielić odpowiedzi poprawnej lub błędnej. Dopiero na podstawie wyniku można ustalić poziom wiedzy.
Zanim wybierzesz skalę, ustal znaczenie pojęcia i wskaźniki, po których je rozpoznasz. Pomocny będzie poradnik o zmiennych, wskaźnikach i planie pomiaru.
Pytaj o informacje dostępne respondentowi
Pytanie musi być dostosowane do osoby, która na nie odpowiada.
Jeżeli ankieta jest skierowana do pacjentów, nie należy oczekiwać od nich specjalistycznej wiedzy medycznej, której nie powinni posiadać.
Jeżeli badani są nauczyciele, można pytać o ich doświadczenia, opinie i sytuacje obserwowane w pracy. Trzeba jednak uważać z pytaniami wymagającymi diagnozowania innych osób.
Zamiast:
Czy uczniowie w Pana/Pani klasie mają zaburzenia lękowe?
bezpieczniej, jeśli odpowiada to celowi badania:
Jak często obserwuje Pan/Pani u uczniów zachowania wskazane poniżej?
Pytanie powinno dotyczyć informacji, do których respondent rzeczywiście ma dostęp.
Kolejność pytań w kwestionariuszu
Kwestionariusz powinien prowadzić respondenta przez badanie w logiczny sposób.
Łobocki zaleca przechodzenie od pytań łatwiejszych do trudniejszych, od ogólnych do szczegółowych oraz od neutralnych do bardziej osobistych (Łobocki, 2001, s. 237).
Apanowicz również wskazuje, że pytania powinny tworzyć logiczną całość, a ich kolejność może prowadzić od zagadnień szerszych do coraz bardziej szczegółowych (Apanowicz, 2002, s. 86–87).
Nie trzeba więc rozpoczynać ankiety od:
Czy cierpi Pan/Pani na depresję?
albo:
Ile Pan/Pani zarabia?
Pytania drażliwe lub osobiste, jeżeli w ogóle są potrzebne, lepiej umieszczać później i zadawać tylko wtedy, gdy ich wykorzystanie jest rzeczywiście uzasadnione celem badania.
Co powinno znaleźć się we wstępie do ankiety?
Respondent powinien wiedzieć, w czym bierze udział.
Część wprowadzająca może krótko wyjaśniać cel badania, wskazywać, do kogo jest ono skierowane, informować o dobrowolności udziału oraz sposobie wykorzystania odpowiedzi.
Zbigniew Sabak wskazuje, że wprowadzenie powinno pomóc respondentowi zrozumieć przeznaczenie badania. Powinno również zawierać potrzebne informacje dotyczące jego realizacji oraz zasad udzielania odpowiedzi (Sabak, 2021, s. 266–267).
Przykładowe proste wprowadzenie:
Ankieta jest skierowana do nauczycieli wychowania przedszkolnego i służy zebraniu danych dotyczących trudności występujących w pracy z dziećmi ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Udział w badaniu jest dobrowolny, a odpowiedzi zostaną wykorzystane wyłącznie do celów związanych z przygotowaniem pracy magisterskiej. Proszę o udzielanie odpowiedzi zgodnie z własnym doświadczeniem. W pytaniach, w których możliwe jest zaznaczenie kilku odpowiedzi, znajduje się odpowiednia informacja.
Nie trzeba tworzyć kilkunastozdaniowego wstępu. Respondent powinien szybko wiedzieć, czego dotyczy badanie i co ma zrobić.
Metryczka: zbieraj tylko potrzebne informacje
Płeć, wiek, miejsce zamieszkania, wykształcenie, staż pracy, stan cywilny, liczba dzieci – lista może być bardzo długa. Nie oznacza to, że wszystkie te informacje są potrzebne.
Metryczka powinna zawierać przede wszystkim zmienne, które zostaną później wykorzystane do charakterystyki próby albo sprawdzania problemów i hipotez.
Jeżeli żadna część badania nie dotyczy stanu cywilnego, nie ma większego sensu pytać o niego tylko dlatego, że „metryczka musi coś zawierać”.
Sabak zwraca uwagę, że zakres danych metryczkowych powinien wynikać z tematu badań i przyjętych hipotez. W badaniu anonimowym nie powinno się również łączyć takich informacji, które umożliwiłyby identyfikację konkretnego respondenta (Sabak, 2021, s. 269).
Przykład: badanie prowadzone jest w małej placówce, w której pracuje tylko jeden mężczyzna w wieku powyżej 60 lat z ponad 35-letnim stażem. Zebranie wszystkich tych danych naraz może sprawić, że anonimowość będzie pozorna.
Ile pytań powinna mieć ankieta do pracy dyplomowej?
Nie istnieje jedna liczba właściwa dla każdej pracy.
Dziesięć dobrze dobranych pytań może dostarczyć więcej użytecznych danych niż czterdzieści przypadkowych. Z drugiej strony zbyt krótki kwestionariusz może nie pozwolić odpowiedzieć na wszystkie problemy badawcze.
Apanowicz wskazuje, że pytań powinno być tyle, aby możliwie pełnie objąć badany problem, ale jednocześnie nie należy pytać o informacje zbędne lub takie, które można uzyskać w prostszy sposób (Apanowicz, 2002, s. 91–92).
Zamiast pytać więc „ile pytań musi mieć ankieta?”, lepiej sprawdzić, czy:
każdy problem badawczy ma pokrycie w pytaniach, a każde pytanie ma konkretne zastosowanie w analizie.
Problem badawczy to nie pytanie do respondenta
Problem badawczy jest pytaniem naukowym. Pytanie w kwestionariuszu jest skierowane do respondenta.
Przykład problemu:
Czy wiek pacjentów jest związany z poziomem wiedzy na temat samokontroli cukrzycy?
Nie należy wpisywać do ankiety:
Czy uważa Pan/Pani, że Pana/Pani wiek jest związany z poziomem wiedzy o samokontroli?
Respondent nie ma rozstrzygać hipotezy badacza.
Zamiast tego trzeba osobno zebrać wiek oraz odpowiedzi pozwalające zmierzyć poziom wiedzy. Zależność między tymi zmiennymi sprawdza się dopiero podczas analizy danych.
To jedna z najważniejszych zasad przygotowywania dobrego narzędzia badawczego.
Pilotaż ankiety: sprawdź narzędzie przed badaniem
Kwestionariusz, który dla autora jest całkowicie zrozumiały, nie musi być taki dla respondentów.
Dlatego przed rozpoczęciem właściwych badań dobrze przeprowadzić pilotaż, czyli próbne zastosowanie ankiety na niewielkiej grupie.
Sabak opisuje pilotaż jako etap pozwalający sprawdzić roboczą wersję kwestionariusza i wykryć jej błędy przed badaniem właściwym. Można w ten sposób ocenić m.in., czy pytania są jednoznaczne, czy respondenci rozumieją zastosowane słowa, czy dostępne warianty odpowiedzi są wystarczające oraz czy instrukcja jest czytelna (Sabak, 2021, s. 265–266).
Podczas pilotażu dobrze obserwować przede wszystkim jedno: gdzie respondent musi dopytać, co autor miał na myśli.
Każda taka sytuacja może oznaczać, że pytanie wymaga poprawy.
Najczęstsze błędy przy tworzeniu ankiety
Najczęściej nie chodzi o skomplikowane problemy metodologiczne. Błędy powstają już podczas samego układania pytań.
- Pytania są zbyt długie.
- Jedno pytanie dotyczy kilku zagadnień.
- Odpowiedzi nie obejmują wszystkich realnych możliwości.
- Respondent nie wie, czy może zaznaczyć jedną, czy kilka odpowiedzi.
- Pojęcia są niejasne.
- Pytanie sugeruje „właściwą” odpowiedź.
- Skala zmienia znaczenie pomiędzy kolejnymi pytaniami.
- Metryczka zbiera dane, które później nie są wykorzystywane.
Szczególnie ryzykowne są pytania typu:
Czy uważa Pan/Pani, że bardzo ważna aktywność fizyczna pozytywnie wpływa na zdrowie psychiczne?
Samo sformułowanie sugeruje już odpowiedź.
Lepsze pytanie zależy od celu badania. Jeżeli chodzi o opinię, można zapytać:
Jak ocenia Pan/Pani znaczenie aktywności fizycznej dla własnego samopoczucia?
Jeżeli natomiast celem jest sprawdzenie rzeczywistej zależności między aktywnością i samopoczuciem, nie należy pytać respondenta, czy jego zdaniem taka zależność istnieje. Trzeba zmierzyć obie zmienne osobno.
Jak ułożyć cały kwestionariusz ankiety?
Prosty kwestionariusz może rozpocząć się krótkim wprowadzeniem i instrukcją. Następnie pojawiają się pytania ogólne związane z głównym tematem badania. Kolejne części mogą dotyczyć poszczególnych problemów szczegółowych. Trudniejsze lub bardziej osobiste pytania można umieścić później. Na końcu znajduje się metryczka oraz krótkie podziękowanie za udział.
Apanowicz wskazuje podobne elementy konstrukcji kwestionariusza: informację o badaniu, instrukcję udzielania odpowiedzi, pytania właściwe, dane charakteryzujące badanych oraz informację dotyczącą anonimowości i podziękowanie respondentom (Apanowicz, 2002, s. 92).
Nie trzeba jednak kopiować jednego sztywnego wzoru. Układ powinien odpowiadać konkretnemu badaniu i grupie respondentów.
Przykład: od problemów badawczych do ankiety
Temat:
Trudności nauczycieli wychowania przedszkolnego w pracy z dziećmi ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi.
Cel:
Rozpoznanie trudności występujących w pracy nauczycieli oraz wykorzystywanych przez nich form wsparcia.
Problem szczegółowy:
Jakiego rodzaju trudności najczęściej napotykają nauczyciele?
W ankiecie może pojawić się pytanie o występowanie konkretnych trudności z możliwością zaznaczenia kilku odpowiedzi.
Kolejny problem:
Jak nauczyciele oceniają swoje przygotowanie do pracy z dziećmi ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi?
Tutaj można zastosować pytanie ze skalą oceny.
Problem:
Czy staż pracy jest związany z oceną własnego przygotowania?
Nie potrzeba osobnego pytania o tę zależność. W metryczce zbierany jest staż pracy, a w części głównej – ocena przygotowania. Związek między nimi sprawdza się później podczas analizy.
Właśnie w ten sposób powinien powstawać kwestionariusz: nie od przypadkowej listy pytań, lecz od tego, jakie dane są potrzebne do rozwiązania problemów badawczych.
Przed udostępnieniem ankiety zaplanuj również, jak przygotujesz bazę danych i zakodujesz odpowiedzi. Opis narzędzia, badanej grupy i przebiegu zbierania danych powinien znaleźć się w rozdziale metodologicznym.
Najczęstsze pytania
Ile pytań powinna mieć ankieta do pracy licencjackiej lub magisterskiej?
Nie ma jednej właściwej liczby. Pytania powinny dostarczać danych potrzebnych do odpowiedzi na wszystkie problemy badawcze, bez zbierania informacji zbędnych. Przed rozpoczęciem badań sprawdź, jakiemu problemowi i planowanej analizie służy każde pytanie.
Czy pytania w ankiecie powinny być takie same jak problemy badawcze?
Nie. Problem badawczy określa, czego badacz chce się dowiedzieć, a pytanie w ankiecie służy zebraniu konkretnej informacji od respondenta. Aby sprawdzić zależność wieku i wiedzy, trzeba osobno zebrać wiek oraz dane pozwalające ocenić wiedzę, a następnie przeanalizować ich związek.
Czy przed badaniem do pracy dyplomowej warto przeprowadzić pilotaż ankiety?
Tak. Próbne zastosowanie kwestionariusza pomaga sprawdzić rozumienie pytań, jasność instrukcji, dostępne odpowiedzi i czas wypełniania. Wyniki pilotażu pozwalają poprawić robocze narzędzie przed zbieraniem danych. Pilotaż nie zastępuje jednak pełnej walidacji skali.
Co umieścić w metryczce ankiety?
Umieść informacje potrzebne do charakterystyki próby albo sprawdzania problemów i hipotez, na przykład wiek lub staż pracy, jeśli będą wykorzystane w analizie. Nie zbieraj danych tylko dlatego, że pojawiają się w innych ankietach. W badaniu anonimowym oceń także, czy połączenie kilku cech nie umożliwi identyfikacji uczestnika.
Bibliografia
- Apanowicz J., Metodologia ogólna, Wydawnictwo Diecezji Pelplińskiej „Bernardinum”, Gdynia 2002.
- Łobocki M., Wprowadzenie do metodologii badań pedagogicznych, wyd. 2, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2001.
- Pilch T., Bauman T., Zasady badań pedagogicznych. Strategie ilościowe i jakościowe, wyd. 2 popr. i rozszerz., Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa 2001.
- Sabak Z., Wstęp do metodologii badań bezpieczeństwa, Wydawnictwo Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej, Biała Podlaska 2021.
Redakcja: Rozdział Metodologiczny


