
Dobór grupy badawczej w pracy licencjackiej lub magisterskiej nie powinien sprowadzać się do zebrania jak największej liczby odpowiedzi w ankiecie. Najpierw trzeba ustalić, kogo właściwie dotyczy badanie, jakie cechy muszą mieć respondenci i w jaki sposób zostaną zakwalifikowani do udziału. Dopiero później można zastanawiać się, ile osób przebadać i gdzie ich szukać. Liczna grupa nie naprawi błędu polegającego na przebadaniu osób, które nie odpowiadają założeniom pracy.
Grupa badawcza, populacja i próba - co oznaczają te pojęcia?
W metodologii trzeba rozróżnić populację od próby badawczej.
Mieczysław Łobocki określa populację jako zbiorowość, która stanowi przedmiot zainteresowania badacza. Ponieważ przebadanie wszystkich osób należących do populacji często nie jest możliwe, wybiera się jej część, czyli próbę badawczą. To właśnie osoby należące do próby biorą bezpośredni udział w badaniu (Łobocki, 2001, s. 186-187).
Podobnie ujmuje to Zbigniew Sabak. Populację opisuje jako zbiorowość, do której odnoszone są wyniki badań, natomiast próbę jako część tej zbiorowości poddaną bezpośredniemu badaniu (Sabak, 2021, s. 195-196).
Temat pracy:
Stres zawodowy nauczycieli wychowania przedszkolnego.
Populacją mogą być nauczyciele wychowania przedszkolnego pracujący w Polsce.
Jeżeli ankietę wypełni 150 nauczycieli, którzy zostali zakwalifikowani do badania, to właśnie oni tworzą próbę badawczą.
Ważne rozróżnienie
Nie należy więc pisać, że „populację badawczą stanowiło 150 respondentów”, jeżeli w rzeczywistości są oni tylko częścią znacznie większej zbiorowości.
Najpierw ustal, kogo właściwie chcesz badać
Przed udostępnieniem ankiety trzeba dokładnie określić, kto może zostać respondentem.
Temat:
Wiedza pacjentów z cukrzycą typu 2 na temat samokontroli.
Nie wystarczy napisać, że badanie jest skierowane do „pacjentów”. Trzeba ustalić, czy respondentami mają być wyłącznie osoby z rozpoznaną cukrzycą typu 2, czy obowiązuje określony wiek, czy wymagany jest określony czas od diagnozy i czy badanie dotyczy pacjentów leczonych w konkretnym miejscu.
To właśnie na tym etapie powstają kryteria włączenia do badania.
Przykładowo respondent może zostać zakwalifikowany, jeżeli jest osobą pełnoletnią, ma rozpoznaną cukrzycę typu 2 i wyrazi dobrowolną zgodę na udział w badaniu.
Kryteria powinny wynikać z tematu, celu i problemów badawczych. Nie należy dodawać ograniczeń, które nie mają żadnego uzasadnienia w koncepcji pracy.
Dlaczego grupa badawcza musi pasować do tematu?
Załóżmy, że temat brzmi:
Trudności nauczycieli wychowania przedszkolnego w pracy z dziećmi ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi.
Jeżeli link do ankiety zostanie umieszczony na ogólnej grupie dla studentów i formularz wypełnią przypadkowe osoby, duża liczba odpowiedzi niczego nie rozwiązuje.
Respondent powinien należeć do grupy, której dotyczy problem badawczy.
W tym przypadku ankietę należałoby kierować do nauczycieli wychowania przedszkolnego. Jeżeli dodatkowym warunkiem jest doświadczenie w pracy z dzieckiem ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, trzeba to również uwzględnić podczas rekrutacji.
Dobrym rozwiązaniem może być pierwsze pytanie filtrujące:
Czy pracuje Pan/Pani obecnie jako nauczyciel wychowania przedszkolnego?
Osoba, która odpowie „nie”, nie powinna przechodzić do dalszej części badania.
Kryteria włączenia powinny odpowiadać celowi pracy. Jeśli nie są jeszcze ustalone, zacznij od doprecyzowania celu i przedmiotu badania.
Dobór losowy - losowanie zamiast przypadkowego udostępnienia ankiety
Samo określenie grupy to jeszcze nie wszystko. Trzeba zdecydować, w jaki sposób osoby zostaną wybrane do badania.
Jedną z możliwości jest dobór losowy. W tym przypadku osoby nie są wybierane według uznania badacza. Losowanie powinno zapewnić członkom populacji możliwość znalezienia się w próbie.
Sabak opisuje dobór losowy jako wybór oparty na rachunku prawdopodobieństwa, w którym kluczowym elementem jest właśnie losowanie (Sabak, 2021, s. 200).
Łobocki zwraca uwagę, że dobór losowy ogranicza ryzyko tendencyjnego wybierania badanych i może zwiększać reprezentatywność próby (Łobocki, 2001, s. 162-163).
W pracach studenckich przeprowadzenie prawdziwego doboru losowego nie zawsze jest jednak możliwe. Student musiałby dysponować odpowiednim wykazem całej populacji, z którego można przeprowadzić losowanie.
Dlatego w praktyce często stosowany jest dobór celowy.
Losowy nie oznacza „przypadkowi internauci”
W doborze losowym potrzebna jest określona procedura losowania z populacji. Samo opublikowanie ankiety w internecie ani dobrowolna decyzja o jej wypełnieniu nie stanowią losowania.
Dobór celowy - dobieranie osób o potrzebnych cechach
W doborze celowym badacz świadomie wybiera osoby posiadające cechy potrzebne z punktu widzenia danego badania.
Łobocki wskazuje, że w doborze celowym to badacz decyduje, kto zostanie zakwalifikowany do próby. Powinien przy tym opierać się na wiedzy o badanej populacji oraz jej cechach (Łobocki, 2001, s. 168).
Przykład:
Temat:
Stres zawodowy funkcjonariuszy Służby Więziennej.
Do badania celowo kwalifikowane są osoby, które są funkcjonariuszami Służby Więziennej. Ankiety nie udostępnia się dowolnym pracownikom administracji tylko dlatego, że łatwiej uzyskać od nich odpowiedzi.
Inny przykład:
Doświadczenia rodziców dzieci ze spektrum autyzmu związane ze wsparciem edukacyjnym.
Tutaj respondentami celowo będą rodzice dzieci spełniających określone kryteria.
Dobór celowy ma jednak swoje ograniczenia. Łobocki podkreśla, że nie daje takich samych możliwości wnioskowania o całej populacji jak prawidłowo wykonany dobór losowy (Łobocki, 2001, s. 168-170).
Dobór dogodny - badanie osób, do których masz dostęp
W pracach studenckich często pojawia się jeszcze inna sytuacja. Link do ankiety otrzymują osoby, do których student ma najłatwiejszy dostęp.
Może to być grupa studentów z własnej uczelni, pracownicy jednej firmy albo użytkownicy konkretnej grupy internetowej.
Sabak określa taki sposób jako dobór oparty na dostępności badanych, nazywany również doborem dogodnościowym. Do próby trafiają osoby łatwo dostępne dla badacza. Autor zaznacza jednak, że taki dobór nie pozwala automatycznie uznać próby za reprezentatywną dla całej populacji (Sabak, 2021, s. 197-198).
Jeżeli więc ankietę dotyczącą studentów wypełnią wyłącznie osoby z jednego kierunku na jednej uczelni, trzeba ostrożnie formułować wnioski.
Zakres wniosków
Nie powinno się pisać: „Polscy studenci uważają, że...” jeżeli badanie rzeczywiście obejmowało np. 120 studentów jednej uczelni.
Bezpieczniej: „Badani studenci najczęściej wskazywali, że...”
Dobór metodą kuli śnieżnej - docieranie do trudno dostępnych osób
Niektóre grupy są znacznie trudniej dostępne.
Wtedy można zastosować tzw. dobór metodą kuli śnieżnej. Pierwsze osoby spełniające kryteria badania pomagają dotrzeć do kolejnych osób z tej samej grupy.
Sabak opisuje tę metodę jako przydatną szczególnie przy populacjach specyficznych, rzadkich lub trudno dostępnych. Po dotarciu do pierwszych respondentów badacz może prosić ich o wskazanie kolejnych osób spełniających założone kryteria (Sabak, 2021, s. 198).
Przykładowo badanie może dotyczyć bardzo określonej grupy zawodowej albo osób mających konkretne doświadczenie. Znalezienie pierwszych kilku respondentów może umożliwić dalsze rozpowszechnienie ankiety w ich środowisku.
Trzeba jednak pamiętać, że jest to dobór nielosowy.
Porównanie sposobów doboru i granic wnioskowania znajdziesz również w poradniku Dobór próby: kogo badać i jak opisać ograniczenia?. Ten artykuł prowadzi dalej do liczebności, rekrutacji i konkretnego opisu grupy.
Ile osób przebadać do pracy licencjackiej lub magisterskiej?
To jedno z najczęściej zadawanych pytań i jednocześnie takie, na które nie da się odpowiedzieć jedną liczbą pasującą do każdej pracy.
Mieczysław Łobocki w swoim podręczniku przyjmuje, że próbę liczącą mniej niż 30 osób można określić jako małą, od ponad 30 do 100 jako przejściową, a powyżej 100 jako dużą. Podkreśla jednocześnie, że liczebność nie jest jedynym warunkiem dobrej próby (Łobocki, 2001, s. 171).
Nie oznacza to jednak, że 30 osób jest uniwersalnym minimum każdej pracy, a 100 respondentów automatycznie oznacza dobrze przeprowadzone badanie.
Znacznie ważniejsze jest to, co student chce później zrobić z wynikami.
Jeżeli planowane jest wyłącznie przedstawienie odpowiedzi całej grupy, wymagania będą inne niż wtedy, gdy respondentów trzeba podzielić np. według płci, wieku, miejsca zamieszkania i stażu pracy, a następnie porównywać te grupy.
Liczebność całej próby a liczebność podgrupy
Badanie obejmuje 100 osób. Brzmi dobrze.
Po podziale okazuje się jednak, że tylko 7 respondentów należy do interesującej badacza kategorii.
Wtedy weryfikacja hipotezy dotyczącej tej grupy może być znacznie trudniejsza.
Nie stosuj uniwersalnego minimum
Kategorie liczebności przytoczone za podręcznikiem opisują wielkość próby. Nie zastępują uzasadnienia liczby respondentów dla określonego projektu i planowanej analizy.
Więcej respondentów nie zawsze oznacza lepszą grupę
Łobocki zwraca uwagę, że o wartości próby nie decyduje wyłącznie jej liczebność. Ważne jest również to, czy osoby zakwalifikowane do badania posiadają cechy charakterystyczne dla populacji, którą mają reprezentować (Łobocki, 2001, s. 186-187).
Można zebrać 1000 ankiet i nadal mieć źle dobraną próbę.
Przykład:
Temat dotyczy opinii wszystkich nauczycieli szkół podstawowych.
Ankietę wypełnia 1000 osób, ale wszystkie są nauczycielami edukacji wczesnoszkolnej pozyskanymi z jednej tematycznej grupy internetowej.
Liczba jest duża, ale struktura próby może nie odpowiadać populacji, do której badacz chciałby odnosić wyniki.
Dlatego pytanie „ile osób?” powinno zawsze występować razem z drugim: „jak te osoby zostały dobrane?”
Jak znaleźć respondentów do ankiety?
Miejsce rekrutacji powinno wynikać bezpośrednio z tego, kogo obejmuje badanie.
Jeżeli potrzebni są nauczyciele, można docierać do placówek oświatowych oraz grup zawodowych skupiających nauczycieli. Przy badaniu studentów pomocne mogą być grupy kierunkowe, uczelnie i samorządy studenckie. Jeżeli przedmiotem badania są przedstawiciele określonego zawodu, ankietę można kierować do instytucji, organizacji zawodowych i społeczności internetowych związanych właśnie z tą profesją.
Najważniejsze jest jednak nie to, gdzie znajduje się dużo ludzi, ale czy znajdują się tam właściwi ludzie.
Wrzucenie linku do ankiety na kilkudziesięciu przypadkowych grupach internetowych może zwiększyć liczbę odpowiedzi, ale jednocześnie pogorszyć kontrolę nad tym, kto rzeczywiście uczestniczy w badaniu.
Jak napisać ogłoszenie z prośbą o wypełnienie ankiety?
Komunikat powinien od razu informować, kto może wziąć udział w badaniu.
Od ogólnej prośby do konkretnego ogłoszenia
Zamiast: Proszę o pomoc i wypełnienie krótkiej ankiety do pracy magisterskiej. Każda odpowiedź jest bardzo ważna!
lepiej napisać: Do badania realizowanego na potrzeby pracy magisterskiej poszukiwani są nauczyciele wychowania przedszkolnego pracujący obecnie w przedszkolach publicznych lub niepublicznych. Ankieta dotyczy trudności związanych z pracą z dziećmi ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Udział jest dobrowolny, a wypełnienie formularza zajmuje około 8 minut.
Respondent od razu wie, czy należy do poszukiwanej grupy.
Nie rozsyłaj ankiety, zanim nie ustalisz kryteriów
Bardzo trudna sytuacja pojawia się wtedy, gdy najpierw zebrano 200 odpowiedzi, a dopiero później student zaczyna zastanawiać się, kto właściwie powinien należeć do grupy.
Może się okazać, że połowę odpowiedzi trzeba usunąć.
Dlatego przed rozpoczęciem rekrutacji dobrze zapisać sobie:
kto może wziąć udział, kto nie może wziąć udziału oraz jakie informacje są potrzebne, żeby to sprawdzić.
Jeżeli badanie dotyczy osób w wieku 18-25 lat, wiek musi być możliwy do ustalenia.
Jeżeli respondent ma być aktywnym zawodowo nauczycielem, formularz powinien pozwolić potwierdzić ten fakt.
Jeżeli badanie obejmuje osoby z konkretnym rozpoznaniem medycznym, kryterium musi być jasno wskazane w założeniach badania.
Warunki udziału można sprawdzić za pomocą pytań filtrujących. W ramach przygotowania i sprawdzenia ankiety oceniamy, czy formularz odpowiada celowi badania i pozwala zebrać potrzebne informacje o grupie.
Respondenci z grup internetowych - możliwości i ograniczenia
Grupa internetowa może być źródłem respondentów, ale trzeba dokładnie opisać sposób jej wykorzystania.
Jeżeli ankieta zostanie umieszczona w zamkniętej grupie „Nauczyciele przedszkola”, jest znacznie większa szansa dotarcia do właściwych respondentów niż po publikacji formularza na ogólnej grupie „Ankiety do prac magisterskich”.
Nie oznacza to jednak automatycznie, że otrzymana próba będzie reprezentatywna dla wszystkich nauczycieli wychowania przedszkolnego w Polsce.
Osoby należące do internetowej społeczności i osoby, które zdecydowały się wypełnić ankietę, mogą różnić się od pozostałych członków całej populacji.
Dlatego sposób rekrutacji trzeba później uczciwie opisać w metodologii.
Jak opisać dobór grupy badawczej w pracy?
Opis nie powinien ograniczać się do zdania: „W badaniu wzięło udział 120 osób.”
Czytelnik powinien wiedzieć, kim były te osoby i dlaczego właśnie one zostały zakwalifikowane do badania.
Przykładowy opis grupy i kryteriów
Grupę badaną stanowiło 120 nauczycieli wychowania przedszkolnego. Zastosowano celowy dobór próby. Kryterium włączenia do badania było aktualne zatrudnienie na stanowisku nauczyciela wychowania przedszkolnego oraz doświadczenie w pracy z dziećmi ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Respondentów pozyskiwano za pośrednictwem grup internetowych zrzeszających nauczycieli oraz poprzez kontakt z placówkami przedszkolnymi.
Jeżeli zastosowano dobór dogodny, lepiej napisać to wprost niż przedstawiać próbę jako losową.
Oddziel kryteria udziału od sposobu rekrutacji
W tym przykładzie kwalifikacja jest celowa, a zgłoszenia przez grupy internetowe i placówki są dobrowolne. Samo spełnianie kryteriów nie oznacza losowego doboru. W rzeczywistym opisie rozdziel kryteria kwalifikacji, kanały rekrutacji i ograniczenia wynikające z dostępności respondentów.
Opis grupy jest częścią całej metodologii. W usłudze uporządkowania rozdziału metodologicznego pomagamy przedstawić rzeczywiście zastosowaną procedurę, bez dopisywania działań, których nie wykonano.
Reprezentatywność próby - kiedy duża liczba nie wystarczy
Samo zebranie dużej liczby respondentów nie daje jeszcze podstaw do nazwania próby reprezentatywną.
Łobocki podkreśla, że znaczenie ma nie tylko liczba osób, ale przede wszystkim ich podobieństwo pod względem istotnych cech do populacji generalnej (Łobocki, 2001, s. 186-187).
Sabak również wskazuje, że sposób doboru próby wpływa na możliwość późniejszego odnoszenia wyników do całej populacji. Rozróżnia przy tym dobór losowy i nielosowy oraz zaznacza ograniczenia prób wybieranych wyłącznie na podstawie dostępności respondentów (Sabak, 2021, s. 196-198).
Dlatego w zwykłej pracy studenckiej bez przeprowadzenia odpowiedniej procedury nie należy automatycznie pisać: „Próba była reprezentatywna.”
Znacznie lepiej dokładnie opisać sposób jej uzyskania i pozostawić czytelnikowi jasną informację o zakresie badania.
Najczęstszy błąd: najpierw respondenci, później pytanie badawcze
Dobór grupy powinien wynikać z całej wcześniejszej metodologii:
Od koncepcji do respondentów
temat → cel badań → problemy badawcze → hipotezy → populacja → sposób doboru próby → konkretni respondenci
Jeżeli kolejność zostanie odwrócona, łatwo dojść do sytuacji, w której dostępna grupa zaczyna decydować o całej pracy.
Student zna 50 nauczycieli, więc zmienia temat na nauczycieli. Ma dostęp do jednej firmy, więc próbuje dostosować problem badawczy do jej pracowników. Zebrał już ankiety od studentów, więc dopiero potem szuka hipotez, które można na tych danych sprawdzić.
Metodologicznie powinno być odwrotnie. Najpierw określa się, jakiej wiedzy potrzeba, a później ustala, od kogo można ją uzyskać.
W planowaniu porównań pomoże także poradnik Jak dobiera się analizę statystyczną do badania?. Sprawdź założenia przed rekrutacją, aby potrzebne kategorie respondentów nie okazały się zbyt małe po zakończeniu ankiety.
Jak sprawdzić grupę przed rozpoczęciem badania?
Przed opublikowaniem ankiety sprawdź, czy spełnione są następujące warunki:
- Dokładnie określono populację, której dotyczy badanie.
- Kryteria udziału wynikają z tematu, celu i problemów badawczych.
- Miejsce rekrutacji pozwala dotrzeć do osób spełniających kryteria.
- Formularz pozwala zweryfikować potrzebne warunki udziału.
- Planowana liczebność całej grupy i podgrup odpowiada zamierzonym porównaniom i analizom.
Jeżeli któryś z tych warunków nie jest spełniony, lepiej poprawić plan przed rozpoczęciem zbierania danych.
Dobrze dobrana grupa badawcza to nie po prostu „dużo respondentów”. To osoby, które odpowiadają przyjętym kryteriom i pozwalają rzeczywiście odpowiedzieć na postawione pytania badawcze.
Najczęstsze pytania
Ile osób trzeba przebadać do pracy licencjackiej lub magisterskiej?
Nie ma jednej liczby odpowiedniej dla każdej pracy. Liczebność zależy od celu, sposobu doboru i planowanych analiz. Jeżeli zamierzasz porównywać podgrupy, sprawdź także przewidywaną liczbę osób w każdej kategorii. Przytoczone w literaturze kategorie małej i dużej próby nie są uniwersalnym minimum.
Czy duża liczba odpowiedzi oznacza reprezentatywną próbę?
Nie. Ważne są sposób rekrutacji oraz zgodność istotnych cech badanej grupy z populacją. Nawet tysiąc odpowiedzi pozyskanych z jednej wąskiej społeczności nie daje automatycznie podstaw do uogólnienia wyników. Trzeba uczciwie opisać dobór i ograniczenia.
Czy można szukać respondentów w grupach na Facebooku?
Tak, jeśli grupa pozwala dotrzeć do osób spełniających kryteria udziału. W metodologii opisz kanał rekrutacji i dobrowolny charakter odpowiedzi. Użytkownicy grupy i osoby, które wypełniły ankietę, mogą różnić się od pozostałych członków populacji, dlatego taki nabór nie oznacza automatycznie reprezentatywności.
Czy losowe udostępnienie ankiety jest doborem losowym?
Nie. Dobór losowy wymaga procedury losowania osób lub jednostek z określonej populacji. Publikacja formularza w internecie i dobrowolne zgłoszenia respondentów są innym sposobem rekrutacji. W opisie badania należy użyć nazwy odpowiadającej rzeczywistemu postępowaniu.
Bibliografia
- Łobocki M., Wprowadzenie do metodologii badań pedagogicznych, wyd. 2, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2001.
- Sabak Z., Wstęp do metodologii badań bezpieczeństwa, Wydawnictwo Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej, Biała Podlaska 2021.
Redakcja: Rozdział Metodologiczny


