
Cel badań w pracy licencjackiej lub magisterskiej określa rezultat, który ma przynieść badanie. Nie wystarczy zapowiedzieć przeprowadzenia ankiety ani powtórzyć tematu pracy. Cel powinien wskazywać, co chcesz poznać, w jakiej grupie i na podstawie jakich danych.
W tym artykule wyjaśniono, jak poprawnie sformułować cel badań, jakie rodzaje celów wyróżnia się w metodologii oraz jak dopasować je do tematu pracy, problemów badawczych i ankiety. Przykłady pokazują też, jak może wyglądać cel poznawczy, praktyczny, eksploracyjny, opisowy i wyjaśniający.
Cel badań pojawia się w większości prac empirycznych. Zwykle zajmuje jedno lub kilka zdań, ale od jego poprawnego sformułowania zależy duża część metodologii. To właśnie cel pokazuje, co ma zostać poznane dzięki przeprowadzonym badaniom.
Problem zaczyna się wtedy, gdy student próbuje napisać go zbyt ogólnie. Zdanie celem badań jest zbadanie problemu stresu brzmi poprawnie, ale niewiele mówi. Nie wiadomo, czy chodzi o poziom stresu, jego źródła, skutki, sposoby radzenia sobie z nim czy zależność między stresem a inną zmienną.
Dobry cel powinien prowadzić do konkretnego rezultatu. Po jego przeczytaniu powinno być jasne, czego badacz chce się dowiedzieć.
Czym jest cel badań? Definicje z literatury
Autorzy podręczników metodologicznych nie zawsze definiują cel badań w identyczny sposób. Jedni odnoszą go do poznania rzeczywistości, inni do zdobywania nowej wiedzy albo poznawania określonych właściwości badanych zjawisk. Te podejścia dobrze się uzupełniają.
Janusz Sztumski
Autor pisze, że „celem podejmowanych badań jest - najogólniej biorąc - naukowe poznanie badanej rzeczywistości”. Cel można więc rozumieć jako zdobywanie wiedzy o określonym fragmencie rzeczywistości.
J. Sztumski, Wstęp do metod i technik badań społecznych, s. 21.
Waldemar Dutkiewicz
Według autora każde badanie służy realizacji określonego celu. Pisze on, że celem badań jest dążenie do wzbogacenia wiedzy o osobach, rzeczach lub zjawiskach będących przedmiotem badań.
W. Dutkiewicz, Podstawy metodologii badań. Do pracy magisterskiej i licencjackiej z pedagogiki, s. 50.
Jerzy Apanowicz
W węższym ujęciu badania mają prowadzić do poznania nieznanych albo mało znanych właściwości obiektów, zdarzeń, procesów i faktów. Cel może więc dotyczyć poznania cech zjawiska, jego przebiegu albo występujących zależności.
J. Apanowicz, Metodologia ogólna, Gdynia 2002, s. 19-20.
Mieczysław Łobocki
Autor ujmuje nadrzędny cel badań jako „poznawanie prawdy, czyli ujawnianie stosunkowo obiektywnego stanu rzeczy”. Badanie powinno zatem prowadzić do poznania rzeczywistości, a nie do potwierdzenia za wszelką cenę wcześniejszych przekonań badacza.
M. Łobocki, Wprowadzenie do metodologii badań pedagogicznych, Kraków 2001, s. 202.
Tadeusz Pilch i Teresa Bauman
Autorzy pokazują, że badania mogą realizować różne cele. Za W.L. Neumanem wyróżniają cele eksploracyjne, opisowe i wyjaśniające. Badanie może więc służyć rozpoznaniu problemu, jego opisaniu albo wyjaśnieniu określonych zależności.
T. Pilch, T. Bauman, Zasady badań pedagogicznych. Strategie ilościowe i jakościowe, Warszawa 2001, s. 22.
Z tych ujęć można wyprowadzić prostą definicję przydatną podczas pisania pracy:
Definicja robocza
Cel badań określa, jaki rezultat poznawczy ma zostać osiągnięty dzięki przeprowadzeniu badania.
Może nim być na przykład poznanie opinii określonej grupy, ustalenie poziomu danego zjawiska, rozpoznanie trudności, opis sposobu funkcjonowania czegoś albo sprawdzenie zależności między zmiennymi.
Cel badań to nie to samo co wykonanie badania
Częstym błędem jest opisanie jako celu samej czynności badawczej.
Sama czynność badawcza
Przykład: Celem badań jest przeprowadzenie ankiety wśród nauczycieli szkół podstawowych.
To nie jest właściwie sformułowany cel. Ankieta jest sposobem zebrania danych. Nie mówi, po co te dane są zbierane.
Oczekiwany rezultat
Lepsza wersja: Celem badań jest rozpoznanie najczęściej występujących trudności zawodowych nauczycieli szkół podstawowych oraz określenie sposobów radzenia sobie z nimi.
W poprawionej wersji wiadomo już, jaki efekt mają przynieść badania.
Apanowicz wyraźnie łączy dobór metody z celem. Metoda ma być dobrana tak, aby umożliwiała rozwiązanie problemu i osiągnięcie zakładanego rezultatu. Autor zaznacza również, że cel powinien określać, czy badanie ma służyć np. opisowi zjawiska, czy uchwyceniu zależności między badanymi faktami.
Najpierw ustala się więc, co ma zostać poznane, a dopiero później dobiera sposób, który pozwoli tę wiedzę uzyskać.
Cel pracy a cel badań - czy to jest to samo?
Te określenia bywają używane zamiennie, ale dobrze rozumieć różnicę.
Cel pracy
Cel pracy może obejmować całość opracowania. Dotyczy wtedy zarówno części teoretycznej, jak i empirycznej.
Cel badań
Cel badań odnosi się bezpośrednio do badania własnego. Wskazuje, czego student chce dowiedzieć się na podstawie zebranego materiału.
Przykładowo przy temacie: „Stres zawodowy wśród pielęgniarek pracujących na oddziałach ratunkowych”
Szerszy cel pracy
cel pracy może być szerszy: Celem pracy jest przedstawienie problematyki stresu zawodowego wśród pielęgniarek oraz analiza wyników badań własnych dotyczących jego występowania.
Cel badania własnego
Cel badań jest już bardziej konkretny: Celem badań jest określenie poziomu stresu zawodowego wśród pielęgniarek pracujących na oddziałach ratunkowych oraz rozpoznanie najczęściej wskazywanych źródeł tego stresu.
Nie każda uczelnia wymaga oddzielnego zapisywania celu pracy i celu badań. Wymagania w tym zakresie trzeba sprawdzić w wytycznych uczelni lub u promotora.
Cel główny i cele szczegółowe
W bardziej rozbudowanych badaniach jeden cel może nie wystarczyć. Wtedy stosuje się cel główny oraz cele szczegółowe.
Jerzy Apanowicz wskazuje, że w pracy można określić cel ogólny i szczegółowy, a następnie powiązać je z problemem głównym, tezami i hipotezami.
Cel główny obejmuje najważniejszy rezultat całego badania. Cele szczegółowe rozbijają go na mniejsze elementy.
Cel główny
Temat: Aktywność fizyczna a samopoczucie młodzieży szkolnej. Cel główny: Celem głównym badań jest określenie związku między poziomem aktywności fizycznej a samopoczuciem młodzieży szkolnej.
- Określenie poziomu aktywności fizycznej badanej młodzieży.
- Ocena deklarowanego samopoczucia badanych.
- Porównanie wyników osób o różnym poziomie aktywności fizycznej.
Nie ma potrzeby tworzenia wielu celów szczegółowych tylko po to, żeby metodologia wyglądała na bardziej rozbudowaną. Każdy cel powinien później znaleźć odzwierciedlenie w badaniu i analizie wyników.
Jak sformułować cel badań krok po kroku?
Najpierw trzeba odpowiedzieć na proste pytanie: Czego dokładnie ma dowiedzieć się osoba prowadząca badanie? Sam temat pracy jeszcze tego nie rozstrzyga.
Temat: Motywacja pracowników pokolenia Z.
Poziom motywacji
Celem badań jest określenie poziomu motywacji do pracy wśród przedstawicieli pokolenia Z.
Czynniki motywujące
Celem badań jest rozpoznanie czynników, które przedstawiciele pokolenia Z uznają za najbardziej motywujące do pracy.
Związek między zmiennymi
Celem badań jest określenie związku między wybranymi pozafinansowymi czynnikami motywacyjnymi a deklarowanym zaangażowaniem zawodowym przedstawicieli pokolenia Z.
Temat pozostaje podobny, ale każde z tych badań prowadzi do czegoś innego.
Dopiero po ustaleniu celu można sensownie zbudować problem główny, problemy szczegółowe, hipotezy i narzędzie badawcze.
- Wskaż zjawisko i grupę, której dotyczy badanie.
- Ustal, czy chcesz rozpoznać zjawisko, je opisać, porównać grupy czy ocenić związek między zmiennymi.
- Zapisz oczekiwany rezultat neutralnie, bez przesądzania wyniku.
- Sprawdź, czy problemy badawcze i planowane dane pozwolą ten cel osiągnąć.
Jeśli masz już temat, ale nie wiesz, jak zawęzić rezultat badania, zobacz zakres pomocy w doprecyzowaniu celu i przedmiotu badań.
Jakich słów używać przy formułowaniu celu?
Dobre sformułowanie celu zazwyczaj zaczyna się od czasownika, który pokazuje oczekiwany rezultat badania.
Czasowniki przydatne w celu badań
Można używać takich określeń jak: określenie, poznanie, rozpoznanie, ustalenie, ocena, opisanie, scharakteryzowanie, porównanie, zidentyfikowanie, zbadanie związku lub określenie zależności.
Nie każdy czasownik pasuje jednak do każdego badania.
Cel przesądzający wynik
Celem badań jest udowodnienie, że media społecznościowe negatywnie wpływają na samoocenę młodzieży.
Takie sformułowanie ustawia wynik jeszcze przed przeprowadzeniem badania. Badacz zakłada tutaj, że wpływ istnieje i jest negatywny.
Cel neutralny
Celem badań jest określenie związku między intensywnością korzystania z mediów społecznościowych a samooceną badanej młodzieży.
Wynik może wtedy wskazać zależność, jej brak albo kierunek inny niż zakładano.
Neutralny zapis pozwala ocenić zależność bez przesądzania jej kierunku.
Rodzaje celów badań
Cele badań można klasyfikować na różne sposoby. Jeden z podstawowych podziałów odnosi się do tego, czemu mają służyć wyniki badania. W takim ujęciu można mówić o celu poznawczym i praktycznym. Inny podział dotyczy tego, jakiego rodzaju wiedzę badanie ma dostarczyć. Wtedy wyróżnia się między innymi cele eksploracyjne, opisowe i wyjaśniające.
Cel poznawczy
Cel poznawczy wiąże się ze zdobywaniem lub poszerzaniem wiedzy o badanym zjawisku. Badanie może służyć poznaniu jego cech, przebiegu, skali albo zależności występujących między poszczególnymi elementami.
Janusz Sztumski wskazuje, że ogólnym celem badań społecznych jest naukowe poznanie badanej rzeczywistości. Zebrana w ten sposób wiedza pozwala lepiej opisywać i wyjaśniać zjawiska społeczne.
Przykład
Celem poznawczym badań jest określenie poziomu stresu zawodowego wśród nauczycieli szkół podstawowych oraz rozpoznanie jego najczęściej występujących źródeł.
Rezultatem takiego badania ma być przede wszystkim nowa wiedza o analizowanym problemie.
Cel praktyczny
Cel praktyczny dotyczy możliwości wykorzystania wyników badań w konkretnym działaniu. Może polegać na sformułowaniu wskazań, propozycji zmian lub rozwiązań wynikających ze zdobytej wiedzy.
Sztumski zwraca uwagę, że poznawanie rzeczywistości społecznej może służyć również jej kształtowaniu i podejmowaniu działań praktycznych. Jerzy Apanowicz wskazuje natomiast praktyczną funkcję badań, związaną z wykorzystaniem ich wyników w praktyce.
Przykład
Celem praktycznym badań jest sformułowanie wskazań dotyczących sposobów ograniczania stresu zawodowego wśród nauczycieli szkół podstawowych.
W jednej pracy mogą występować zarówno cele poznawcze, jak i praktyczne. Najpierw badacz zdobywa wiedzę o określonym zjawisku, a następnie może wykorzystać uzyskane wyniki do sformułowania praktycznych propozycji.
Cel eksploracyjny
Inny sposób klasyfikacji odnosi się do charakteru wiedzy, którą mają przynieść badania. Tadeusz Pilch i Teresa Bauman, odwołując się do klasyfikacji W.L. Neumana, wyróżniają między innymi cele eksploracyjne, opisowe i wyjaśniające.
Cel eksploracyjny służy rozpoznaniu zagadnienia. Stosuje się go wtedy, gdy badacz chce ustalić, jakie problemy, opinie, zachowania lub inne zjawiska występują w badanej grupie.
Przykład
Celem badań jest rozpoznanie trudności napotykanych przez nauczycieli wychowania przedszkolnego w pracy z dziećmi ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi.
Badanie nie zakłada jeszcze, które trudności okażą się najważniejsze. Ma je przede wszystkim zidentyfikować i rozpoznać.
Cel opisowy
Cel opisowy dotyczy dokładniejszego przedstawienia badanego zjawiska. Może obejmować jego poziom, częstotliwość występowania, natężenie albo charakterystyczne cechy.
Przykład
Celem badań jest określenie poziomu wiedzy pacjentów z cukrzycą typu 2 dotyczącej zasad samokontroli.
Badanie ma w tym przypadku odpowiedzieć przede wszystkim na pytanie, jaki jest poziom wiedzy badanych i jak przedstawia się on w poszczególnych obszarach.
Cel wyjaśniający
Cel wyjaśniający wykracza poza sam opis zjawiska. Dotyczy jego uwarunkowań, zależności między zmiennymi lub próby wyjaśnienia, dlaczego określone zjawisko występuje.
W takim przypadku nie wystarczy podać liczby i procenty odpowiedzi. Trzeba również sprawdzić, czy analizowane zmienne są ze sobą powiązane.
Przykład
Celem badań jest określenie związku między stażem pracy nauczycieli a deklarowanym poziomem stresu zawodowego.
Zależność to jeszcze nie dowód przyczynowości. Cel dotyczący związku między zmiennymi nie oznacza sam w sobie, że zaplanowane badanie pozwoli wykazać wpływ jednej zmiennej na drugą.
Cel badań musi pasować do problemu badawczego
Cel i problem badawczy nie są dwoma przypadkowymi elementami metodologii.
Łobocki wskazuje, że problemy badawcze, a często również hipotezy, określają cel i zakres planowanych badań. Autor przestrzega jednocześnie przed celami zbyt ogólnymi, mało precyzyjnymi oraz takimi, których nie da się osiągnąć w zaplanowanym badaniu.
Temat pracy
Wiedza studentów pielęgniarstwa na temat profilaktyki raka piersi.
Cel badań
Celem badań jest ocena poziomu wiedzy studentów pielęgniarstwa na temat profilaktyki raka piersi.
Problem główny
Jaki jest poziom wiedzy studentów pielęgniarstwa na temat profilaktyki raka piersi?
Wszystkie trzy elementy dotyczą tego samego zagadnienia.
Źle wyglądałaby sytuacja, w której celem byłaby ocena wiedzy, a problem główny dotyczyłby np. wpływu kampanii społecznych na wykonywanie badań profilaktycznych. To już inne pytanie i inny zakres badania.
Sposób przejścia od celu do pytania pokazuje poradnik Problem badawczy: od celu do pytania. Jeśli te elementy się rozchodzą, możesz skorzystać z pomocy w uporządkowaniu problemów badawczych i hipotez.
Cel badań a pytania ankietowe
Tak samo powinno być z ankietą.
- Jeżeli celem jest ocena wiedzy, narzędzie musi zawierać pytania pozwalające tę wiedzę ocenić.
- Jeżeli celem jest poznanie opinii, respondent powinien mieć możliwość wyrażenia swojego stanowiska.
- Jeżeli celem jest sprawdzenie zależności, trzeba zebrać dane dotyczące obu zmiennych.
Przykład
Celem badań jest określenie związku między aktywnością fizyczną studentów a poziomem odczuwanego stresu.
W ankiecie nie może znaleźć się wyłącznie blok pytań o sport. Potrzebne są także dane umożliwiające ocenę stresu. Dopiero wtedy będzie możliwe sprawdzenie związku pomiędzy tymi zmiennymi.
Cel działa więc jak filtr. Pomaga ocenić, czy dane pytanie w kwestionariuszu jest naprawdę potrzebne.
Przy planowaniu pomiaru sprawdź także jak powiązać zmienne ze wskaźnikami i pytaniami narzędzia.
Przykłady dobrze sformułowanych celów badań
Pedagogika
Temat: Trudności nauczycieli w pracy z dziećmi ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi.
Przykładowy cel
Celem badań jest rozpoznanie trudności napotykanych przez nauczycieli wychowania przedszkolnego w pracy z dziećmi ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi oraz określenie wykorzystywanych przez nich form wsparcia.
Pielęgniarstwo
Temat: Samokontrola pacjentów z cukrzycą typu 2.
Przykładowy cel
Celem badań jest ocena poziomu wiedzy i umiejętności samokontroli pacjentów z cukrzycą typu 2.
Zarządzanie
Temat: System motywacyjny a satysfakcja pracowników.
Przykładowy cel
Celem badań jest ocena funkcjonującego systemu motywacyjnego z perspektywy pracowników oraz określenie związku między jego oceną a deklarowanym poziomem satysfakcji z pracy.
Bezpieczeństwo
Temat: Poczucie bezpieczeństwa mieszkańców gminy.
Przykładowy cel
Celem badań jest określenie poziomu poczucia bezpieczeństwa mieszkańców oraz rozpoznanie zagrożeń najczęściej wskazywanych przez badanych.
Psychologia
Temat: Aktywność fizyczna a stres wśród studentów.
Przykładowy cel
Celem badań jest określenie związku między częstotliwością podejmowania aktywności fizycznej a poziomem odczuwanego stresu wśród studentów.
Turystyka
Temat: Czynniki wpływające na wybór miejsc wypoczynku przez młodych dorosłych.
Przykładowy cel
Celem badań jest rozpoznanie czynników branych pod uwagę przez młodych dorosłych podczas wyboru miejsca wypoczynku oraz określenie znaczenia poszczególnych kryteriów wyboru.
Każde z tych zdań wskazuje konkretny efekt badania. Nie opisuje samego tematu i nie zatrzymuje się na ogólnym „zbadaniu problemu”.
Najczęstsze błędy przy formułowaniu celu badań
Najwięcej problemów sprawiają cele, które są zbyt szerokie albo nie odpowiadają temu, co rzeczywiście da się ustalić. Przed pozostawieniem ostatecznej wersji dobrze sprawdzić kilka rzeczy:
- Czy z celu jasno wynika, co ma zostać poznane;
- Czy wiadomo, kogo albo czego dotyczy badanie;
- Czy cel nie jest jedynie powtórzeniem tematu pracy;
- Czy nie opisuje samej metody, np. „przeprowadzenia ankiety”;
- Czy pytania badawcze rzeczywiście wynikają z celu;
- Czy zastosowane narzędzie umożliwi zebranie danych potrzebnych do osiągnięcia celu;
- Czy po analizie wyników będzie można jednoznacznie odpowiedzieć, czy cel został osiągnięty.
Ostatni punkt jest szczególnie ważny. Cel nie kończy swojej roli w rozdziale metodologicznym. Wraca w zakończeniu pracy.
Apanowicz wskazuje, że wnioski końcowe powinny pozwalać stwierdzić, czy i w jakim zakresie cel pracy został osiągnięty.
Jeżeli po przeprowadzeniu całego badania trudno odpowiedzieć na pytanie „czy ten cel został osiągnięty?”, zwykle oznacza to, że wcześniej został on sformułowany zbyt szeroko albo nieprecyzyjnie.
Jak może wyglądać fragment metodologii w pracy?
Nie trzeba tworzyć długiego wprowadzenia. Po krótkim przedstawieniu stanowiska autora można od razu przejść do własnego badania.
Przykładowy zapis w rozdziale
W. Dutkiewicz wskazuje, że celem badań jest dążenie do wzbogacenia wiedzy o osobach, rzeczach lub zjawiskach będących przedmiotem badań. Z kolei J. Sztumski za ogólny cel badań społecznych uznaje naukowe poznanie badanej rzeczywistości. W odniesieniu do przyjętej problematyki celem głównym badań jest określenie poziomu stresu zawodowego wśród nauczycieli szkół podstawowych oraz rozpoznanie najczęściej występujących źródeł tego stresu.
Taki fragment zawiera podstawę teoretyczną, ale szybko przechodzi do własnego projektu. Nie ma potrzeby przytaczania pięciu definicji tylko dlatego, że udało się je znaleźć w książkach.
Cel badań powinien odpowiadać temu, co naprawdę zostanie zbadane
Najprostszy sposób sprawdzenia metodologii to ustawienie jej elementów obok siebie:
Mapa spójności
temat pracy → cel badań → problem główny → problemy szczegółowe → narzędzie badawcze → analiza wyników → wnioski
Każdy kolejny etap powinien wynikać z poprzedniego.
Jeżeli celem jest rozpoznanie trudności nauczycieli, problemy badawcze powinny dotyczyć tych trudności, pytania ankietowe powinny umożliwiać ich ustalenie, a wyniki powinny na nie odpowiadać.
Jeżeli celem jest zbadanie zależności między dwiema zmiennymi, trzeba zebrać dane dotyczące obu zmiennych i przeprowadzić analizę pozwalającą tę zależność ocenić.
Dlatego dobrze sformułowany cel nie jest tylko jednym obowiązkowym zdaniem w metodologii. Porządkuje całe badanie. Pomaga zdecydować, jakie pytania postawić, jakie dane zebrać i co później zrobić z otrzymanymi wynikami.
Sprawdź co powinien zawierać cały rozdział metodologiczny, aby osadzić cel w opisie własnego badania.
Najczęstsze pytania
Czy jeden cel może należeć do kilku kategorii?
Tak. Te podziały nie wykluczają się.
Przykładowo:
Celem badań jest określenie poziomu wiedzy pacjentów z cukrzycą typu 2 na temat samokontroli.
Taki zapis jest przede wszystkim celem poznawczym, ponieważ prowadzi do zdobycia wiedzy o badanym zjawisku. Jednocześnie ma charakter opisowy, ponieważ służy określeniu poziomu tej wiedzy.
Z kolei:
Celem badań jest określenie związku między aktywnością fizyczną a poziomem stresu studentów.
Taki cel ma charakter poznawczy i wyjaśniający.
Jeżeli na podstawie tych wyników sformułowane zostaną zalecenia dotyczące promocji aktywności fizycznej wśród studentów, praca może dodatkowo realizować cel praktyczny.
To rozróżnienie pomaga uniknąć częstego błędu: cel poznawczy i praktyczny mówią, czemu badanie ma służyć, natomiast cel eksploracyjny, opisowy i wyjaśniający określają, jakiego rodzaju wiedzę badanie ma dostarczyć.
Ile celów szczegółowych trzeba zapisać w pracy dyplomowej?
Nie ma potrzeby tworzenia wielu celów tylko po to, żeby rozbudować metodologię. Cel główny obejmuje najważniejszy rezultat badania, a cele szczegółowe jego elementy. Każdy z nich powinien znaleźć odzwierciedlenie w pytaniach badawczych, zebranych danych i analizie wyników. Sprawdź również wytyczne swojej uczelni.
Czy przeprowadzenie ankiety może być celem badań?
Samo przeprowadzenie ankiety opisuje czynność, a nie rezultat poznawczy. Cel powinien wskazywać, czego chcesz się dowiedzieć na podstawie odpowiedzi, na przykład rozpoznać trudności, ocenić wiedzę lub ustalić związek między zmiennymi.
Bibliografia autora
- Apanowicz J., Metodologia ogólna, Wydawnictwo Diecezji Pelplińskiej „Bernardinum”, Gdynia 2002.
- Dutkiewicz W., Podstawy metodologii badań. Do pracy magisterskiej i licencjackiej z pedagogiki, wyd. 5 popr., Wydawnictwo Stachurski, Kielce 2001.
- Łobocki M., Wprowadzenie do metodologii badań pedagogicznych, wyd. 2, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2001.
- Pilch T., Bauman T., Zasady badań pedagogicznych. Strategie ilościowe i jakościowe, wyd. 2 popr. i rozszerz., Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa 2001.
- Sztumski J., Wstęp do metod i technik badań społecznych, wyd. 6 zm. i uzup., Wydawnictwo Naukowe „Śląsk”, Katowice 2005.
Redakcja: Rozdział Metodologiczny


