
Poniżej rozpiszesz taki plan na jednym fikcyjnym projekcie i zobaczysz, jak postąpić, gdy rzeczywistość wymaga zmiany. Poradnik dotyczy przejrzystości decyzji, a nie obowiązku rejestrowania każdej pracy na polskiej uczelni.
Datowany konspekt i prerejestracja mają inny status
Możesz zachować konspekt z datą, wysłać plan promotorowi albo zarejestrować go w przeznaczonym do tego systemie. Te działania pozostawiają różne ślady. W ujęciu Center for Open Science prerejestracja obejmuje określenie planu z wyprzedzeniem i złożenie go w rejestrze. Sam plik nazwany „prerejestracja.docx” nie oznacza jeszcze, że wykonano ten krok.
W pracy nazwij dokument zgodnie z tym, co rzeczywiście zrobiono. Jeżeli powstał jedynie datowany plan analizy, właśnie tak go opisz. Przy formalnej rejestracji zachowaj jej identyfikator, datę i wersję. Nie dopisuj rejestru po badaniu, sugerując, że przechowywał wcześniejsze zobowiązanie.
Jeżeli dopiero ustalasz treść przewidywania, zacznij od poradnika o formułowaniu hipotezy. Tutaj pytamy już o to, jakie decyzje pozwolą uczciwie sprawdzić przyjęte przewidywanie.
Co zapisać, zanim zobaczysz wynik?
Nosek i współautorzy rozróżniają przewidywania sprawdzane za pomocą nowych obserwacji oraz wyjaśnienia budowane po zobaczeniu materiału. Oba rodzaje pracy mogą być wartościowe. Trudność pojawia się wtedy, gdy później znaleziony wzór przedstawiasz jako wcześniej zaplanowany test. Konkretna dokumentacja pomaga zachować tę granicę.
- Pytanie główne: wskaż związek lub różnicę, której dotyczy główna odpowiedź pracy. Unikaj deklaracji „sprawdzimy wszystkie zależności”.
- Pomiar: nazwij wynik, jego jednostkę, okres, wersję narzędzia i sposób obliczenia. Jeśli istnieje klucz skali, ustal jego właściwą wersję przed analizą.
- Dobór i zakończenie zbierania: zapisz kryteria uczestnictwa oraz uzasadnioną regułę zatrzymania. Nie uzależniaj końca od pojawienia się oczekiwanego p.
- Przygotowanie materiału: określ postępowanie z duplikatami, brakami i wartościami niemożliwymi. Każda reguła powinna mieć sens merytoryczny.
- Analiza: wskaż metodę, interesujące oszacowanie, sposób wyznaczenia niepewności i ewentualne alternatywy zależne od z góry opisanych warunków.
- Zakres dodatkowy: odróżnij zaplanowane pytania pomocnicze od swobodnego rozpoznawania materiału. Ustal postępowanie z wieloma testami, jeśli wystąpią.
Plan może zawierać warunki typu „jeżeli wystąpi określony problem, ocenimy wskazaną alternatywę”. Powinny być na tyle konkretne, żeby druga osoba rozumiała decyzję bez znajomości oczekiwanego wyniku. Zdanie „wybierzemy najlepszy test” nie spełnia tej funkcji.
Przykład: dojazd na uczelnię i deklarowany sen
To autorskie ćwiczenie, bez zebranych danych. Student rozważa związek czasu dojazdu w dni zajęć z deklarowaną przeciętną długością snu w tym samym tygodniu. Robocze przewidywanie brzmi: „Dłuższy deklarowany czas dojazdu wiąże się z krótszym deklarowanym snem”. Hipoteza o kierunku związku jest tu wyłącznie elementem przykładu. W rzeczywistym projekcie wymagałaby własnego uzasadnienia w literaturze.
Robocza decyzja przed analizą
Jedna obserwacja odpowiada jednej osobie. Czas dojazdu zapisujemy w minutach dla podróży w jedną stronę, a sen w godzinach na noc w zdefiniowanym tygodniu. Główna analiza dotyczy jednej pary tych zmiennych. Brak jednego z dwóch pomiarów wyklucza rekord z tej analizy, lecz nie oznacza automatycznie usunięcia go ze wszystkich opisów.
Do planu trzeba dopisać uzasadnioną metodę analizy, jej założenia i oszacowanie, które ma odpowiedzieć na pytanie. Nie wystarczy dopiero po obejrzeniu danych porównać kilka metod i zachować tej, która pokazuje najsilniejszy związek. Ocenę właściwej analizy przeprowadza się z uwzględnieniem pomiaru i projektu, a nie w celu uzyskania korzystnego wyniku.
Załóżmy teraz, że po zebraniu odpowiedzi autor zauważa ciekawą zależność między snem a pracą zarobkową, o której pierwotny plan nie wspominał. Może ją przeanalizować. W raporcie powinien jednak oznaczyć ją jako analizę dodatkową powstałą po zapoznaniu się z materiałem. Nie podmienia wstecz głównego pytania i nie usuwa śladu pierwotnej analizy.
Jeśli nie potrafisz połączyć pomiaru, hipotezy i reguł analizy w jeden wykonalny projekt, w ramach usługi „Cel i plan badania” możesz przekazać temat, roboczy konspekt i narzędzie. Warto rozstrzygnąć te zależności przed rekrutacją.
Zmiana planu wymaga informacji o momencie decyzji
Prerejestracja nie zmusza do wykonywania procedury, która okazała się wadliwa. Istotne jest ujawnienie, co zmieniono, dlaczego i jaką wiedzę o danych miał wtedy autor. Center for Open Science wskazuje możliwość dokumentowania odstępstw; nie są one tym samym co ciche zastąpienie pierwotnego planu.
Przykładowo badacz może przed pobraniem odpowiedzi odkryć błąd jednostki w formularzu. Inna sytuacja zachodzi, gdy usuwa określoną grupę dopiero po sprawdzeniu, że dzięki temu zmienia się wynik. Oba zdarzenia wymagają opisu, ale różnią się dostępem do informacji i ryzykiem decyzji zależnej od rezultatu.
W zapisie roboczym połącz cztery elementy: wcześniejszą regułę, datę i powód zmiany, zakres już obejrzanych danych oraz nowy sposób postępowania. Zachowaj poprzednią wersję. Szczegółowy dziennik przebiegu rozwija poradnik o dokumentowaniu procedury badawczej.
Gdy odpowiedzi już istnieją
Nie przedstawiaj planu zapisanego po analizie jako planu poprzedzającego poznanie wyników. Możesz uczciwie uporządkować wykonaną pracę, wskazać wcześniejsze notatki i nazwać późniejsze decyzje. Taki opis nadal jest użyteczny, nawet jeśli nie daje podstaw do deklaracji prerejestracji.
Przy istniejącym zbiorze znaczenie ma też zakres wcześniejszego dostępu. Inaczej wygląda sytuacja osoby, która zna jedynie dokumentację zmiennych, a inaczej autora, który wcześniej przeglądał korelacje i porównania. W publikacji Noseka i współautorów omówiono takie trudności. Sam fakt, że dane zebrano wcześniej, nie rozstrzyga automatycznie statusu wszystkich przyszłych analiz.
Przed oddaniem metodologii sprawdź trzy zgodności
- Czy opis czasu decyzji odpowiada dokumentacji i rzeczywistemu dostępowi do wyników?
- Czy wszystkie zaplanowane analizy mają swoje miejsce w raporcie, a dodatkowe są widocznie oznaczone?
- Czy późniejsze wnioski zachowują zakres projektu, zamiast zmieniać eksploracyjny pomysł w udowodnione przewidywanie?
Do usługi „Rozdział metodologiczny” przygotuj kolejne wersje planu, narzędzie, notatki o zmianach oraz roboczy rozdział. Pozwoli to uporządkować metodologię i sposób przedstawienia decyzji na podstawie rzeczywistych materiałów. Prześlij zakres do oceny.
Czy można poprawić rozdział, gdy badanie już się odbyło?
Tak. Opisujemy rzeczywisty przebieg badania i poprawiamy spójność oraz uzasadnienie. Nie dopisujemy procedur ani doboru próby, których nie przeprowadzono.
Co jeśli wynik nie potwierdzi hipotezy?
Opisujemy uzyskany rezultat i jego ograniczenia. Nie zmieniamy danych ani nie dobieramy testów po to, aby uzyskać oczekiwany wynik.
Czy opis procedury po badaniu może pozostać niezmienionym planem?
Powinien przedstawiać rzeczywisty przebieg. Należy odnotować istotne odstępstwa, użyte wersje narzędzia, terminy i reguły postępowania z materiałem. Nie wolno dopisywać pilotażu ani innych czynności, których nie przeprowadzono.
Źródła i zakres opracowania
- Center for Open Science. Preregistration. https://www.cos.io/initiatives/prereg
- Nosek B.A., Ebersole C.R., DeHaven A.C., Mellor D.T. (2018). The preregistration revolution. Proceedings of the National Academy of Sciences, 115(11), 2600-2606. DOI: 10.1073/pnas.1708274114. https://doi.org/10.1073/pnas.1708274114
Źródła sprawdzono 6 listopada 2026 roku. Przykłady, liczby i proponowane zapisy są autorskimi materiałami ilustracyjnymi, a nie wynikami rzeczywistego badania ani historią klienta.
Redakcja: Rozdział Metodologiczny


