
Arkusz obserwacji ma pomóc zapisać to, co rzeczywiście można zobaczyć lub usłyszeć. Rubryki „współpracuje”, „jest aktywny” czy „okazuje zainteresowanie” nie wystarczą, jeżeli każdy obserwator rozumie je inaczej. Zanim przygotujesz formularz do pracy dyplomowej, określ zachowanie, jednostkę zapisu, warunki obserwacji i sposób oznaczania sytuacji niejasnych.
Ten poradnik dotyczy przede wszystkim obserwacji ustrukturyzowanej, w której ustalasz wcześniej, jakie zdarzenia rejestrujesz. Nie jest uniwersalnym wzorem dla każdej obserwacji jakościowej. W badaniu nastawionym na poznanie kontekstu potrzebne mogą być szersze notatki terenowe, a nie zamknięta lista zachowań.
Zacznij od pytania, na które obserwacja może odpowiedzieć
Pytanie „Czy uczestnicy lubią pracę grupową?” dotyczy doświadczenia, którego sam widok zachowania nie rozstrzyga. Pytanie „Jak przebiega przekazywanie materiałów między uczestnikami zadania?” pozwala natomiast wskazać konkretne sytuacje do zarejestrowania. Obserwacja działania i wypowiedź o jego znaczeniu dostarczają różnych informacji.
W otwartym podręczniku Graduate research methods in Education (Leadership) podkreślono potrzebę oddzielania opisu zdarzenia od refleksji badacza. Zapis „uczestnik przekazał kartę drugiej osobie” nie jest równoważny zdaniu „uczestnik chciał pomóc”. Drugie zdanie przypisuje intencję. Możesz zachować je jako roboczą interpretację, lecz nie wpisuj go do rubryki zdarzeń tak, jakby było bezpośrednią obserwacją.
Jeżeli trudność dotyczy samego nazwania warsztatu, najpierw sprawdź różnicę między metodą, techniką i narzędziem badawczym. Tutaj przechodzimy do konstrukcji konkretnego arkusza.
Przykład: co dokładnie będzie jednym zdarzeniem?
Cały poniższy projekt, zapis przebiegu i liczby są fikcyjnym ćwiczeniem autorskim. Nie opisują badania klientów ani obserwacji rzeczywistych uczestników. Wyobraźmy sobie zadanie warsztatowe, podczas którego czworo dorosłych wspólnie układa plan wydarzenia, korzystając z papierowych kart. Badacz chce opisać przekazywanie tych materiałów w trakcie pracy.
W tym ćwiczeniu zdarzenie ma następującą definicję: jedna osoba przekazuje trzymaną kartę lub pakiet kart bezpośrednio do ręki drugiej osoby, a odbiorca przejmuje materiał i osoba przekazująca go puszcza. Rejestrujemy zakończone przekazanie. Jednostką jest pojedynczy akt przekazania, nie każda kartka i nie każda osoba obecna przy stole.
Co włączamy do zapisu?
- Przekazanie jednej karty z ręki osoby A do ręki osoby B.
- Przekazanie trzech kart trzymanych razem jako jednego pakietu. To jedno zdarzenie w przyjętej definicji.
- Dwa kolejne pełne przekazania: najpierw od A do B, później od B do C. To dwa zdarzenia, jeżeli każde spełnia definicję.
Czego nie liczymy jako takiego zdarzenia?
- Odłożenia kart na środek stołu bez bezpośredniego przekazania do ręki drugiej osoby.
- Jednoczesnego trzymania materiału przez dwie osoby, dopóki przekazanie nie zostanie zakończone.
- Samego wskazania palcem karty lub prośby o jej podanie.
Wyłączenia nie oznaczają, że te zachowania są nieistotne. Oznaczają, że nie należą do tej kategorii. Jeśli pytanie wymaga również analizy odkładania materiałów lub próśb, przygotuj osobne, uzasadnione kategorie. Nie poszerzaj po cichu znaczenia już używanego kodu.
Ustal jednostkę, czas i obszar obserwacji
W przykładzie obserwujemy jeden zespół przez zaplanowane 12 minut zadania, od sygnału rozpoczęcia do końca tego okna. Jedna osoba zapisuje bezpośrednie przekazania w obrębie całego zespołu. Nie przenosimy uwagi na sąsiednie stoły. Tak wyznaczony zakres trzeba sprawdzić w próbie: obserwator może nie nadążać za równoległymi działaniami czterech osób.
Dobór miejsca i czasu jest częścią projektu. Jeśli obserwujesz tylko jeden etap zadania, nie przedstawiaj zapisu jako obrazu całych warsztatów. Formularz powinien zachować informację o rodzaju zadania, dostępności materiałów i zakłóceniach. Inna liczba kart albo inny układ stołu może zmieniać okazje do ich przekazywania.
Jeżeli zamiast zdarzeń chcesz rejestrować czas trwania zachowania lub jego obecność w określonych momentach, potrzebujesz innej instrukcji. Liczba przekazań, liczba osób przekazujących materiały i czas wspólnego trzymania kart odpowiadają na odmienne pytania. Nie zamieniaj ich w jeden ogólny „wynik współpracy”.
Zbuduj mini-arkusz z instrukcją, rejestrem i podsumowaniem
Arkusz powinien umożliwić powrót od podsumowania do konkretnych zapisów. W tym przykładzie można przygotować cztery części. Są one roboczą propozycją organizacji materiału, a nie zwalidowanym narzędziem oceny kompetencji.
Metryka sesji
Identyfikator sesji i zespołu, oznaczenie obserwatora, data, wersja arkusza, początek i koniec okna, opis zadania oraz warunków. Zapisuj tylko identyfikatory i informacje potrzebne do projektu. Nie dopisuj danych pozwalających rozpoznać uczestników bez uzasadnienia.
Instrukcja kodowania
Definicja przekazania, przykłady włączeń i wyłączeń oraz reguła rozdzielania kolejnych zdarzeń. Kod „P” oznacza w tym ćwiczeniu zakończone przekazanie. Osoby A, B, C i D to wyłącznie robocze oznaczenia miejsc uczestników.
Rejestr zdarzeń i dostępności obserwacji
Dla zdarzenia: czas od początku zadania, kod, osoba przekazująca i odbiorca, krótki opis. Osobno zapisuj przedziały, w których nie było możliwe obserwowanie całego przyjętego obszaru. Oznaczenie „BO” oznacza tu brak obserwacji, a nie brak zdarzenia.
Podsumowanie i uwagi
Liczba zarejestrowanych zdarzeń, czas dostępnej obserwacji, zakłócenia i przypadki nierozstrzygnięte. Refleksje o możliwym znaczeniu zapisuj w osobnym polu. Zachowaj możliwość sprawdzenia, z jakich pozycji rejestru powstała liczba końcowa.
Przyporządkowanie kategorii do pytania pracy warto porównać z planem pomiaru zmiennych i wskaźników. Nazwa rubryki nie zastępuje uzasadnienia, dlaczego zapisane zachowanie jest potrzebne w Twoim badaniu.
Przepracowany zapis: trzy zdarzenia i dwie minuty bez obserwacji
Oto fikcyjny przebieg jednej sesji. Czasy podano w minutach i sekundach od początku zadania. Zapis pokazuje zastosowanie reguł, nie ocenę uczestników.
- 01:20, P, A do B: osoba A przekazuje do ręki B trzy karty trzymane razem i puszcza pakiet. Zapisujemy jedno zdarzenie.
- 03:40, notatka kontekstowa: osoba C odkłada kartę na środek stołu. Nie zapisujemy kodu P, ponieważ zabrakło bezpośredniego przekazania do ręki.
- 04:00 do 06:00, BO: widok stołu zasłania przenoszony sprzęt. Nie da się obserwować całego zakresu przyjętego dla zespołu. Przedział wyłączamy z czasu dostępnej obserwacji; nie wpisujemy zera zdarzeń.
- 07:15, P, B do D: jedno pełne przekazanie karty.
- 09:30, P, D do A: jedno pełne przekazanie pakietu kart.
Podsumowanie brzmi: zarejestrowano trzy przekazania w dziesięciu minutach dostępnej obserwacji. Okno trwało 12 minut, lecz przez dwie minuty obserwacja była niemożliwa. Gdyby celem było podanie częstości na minutę dostępnej obserwacji, wynik wynosiłby 3 / 10 = 0,3. To opis tego okna i tej definicji zdarzenia. Nie jest oszacowaniem wszystkich przekazań podczas całych warsztatów.
Zdanie „w sesji wystąpiły dokładnie trzy przekazania” byłoby mocniejsze, niż pozwala dokumentacja. Nie wiadomo, co wydarzyło się w zasłoniętym przedziale. Podobnie zero w podsumowaniu można wpisać wtedy, gdy dostępna obserwacja nie wykazała żadnego zdarzenia. Sesja całkowicie niemożliwa do obserwacji wymaga oznaczenia braku danych, nie wyniku zero.
Sprawdź przypadki graniczne przed badaniem właściwym
Próbne zastosowanie ma ujawnić, czy instrukcja prowadzi do jednoznacznych decyzji i czy obserwator nadąża z zapisem. W materiałach CDC o obserwacji wskazano znaczenie przygotowania obserwatorów oraz dopasowania czasu obserwacji do badanego procesu. Czytelny formularz nie rozwiąże problemu, jeżeli właściwe zdarzenie zachodzi poza wybranym oknem.
Sprawdź zwłaszcza moment początku i końca zdarzenia, przekazanie pakietu, działania równoczesne oraz sytuację częściowo zasłoniętą. Jeśli nie widzisz, czy karta została przejęta, zachowaj notatkę „przypadek nierozstrzygnięty”. Nie wymuszaj kodu P ani zera tylko po to, aby każda rubryka była wypełniona.
Przy pracy kilku obserwatorów mogą oni niezależnie zapisać tę samą próbną sytuację, a następnie porównać rozbieżności. Inna liczba zdarzeń może wynikać z niejasnej definicji albo utraty widoczności. Ustal przyczynę i dopracuj instrukcję. Właściwy sposób oceny zgodności zależy od rodzaju danych i projektu; nie istnieje jeden współczynnik odpowiedni dla każdego arkusza.
Po poprawce oznacz nową wersję i sprawdź ją ponownie. Nie podmieniaj instrukcji po zbieraniu materiału tak, aby sprawiała wrażenie stosowanej od początku. Jeżeli definicja zmieniła zakres kategorii, trzeba ocenić możliwość porównania wcześniejszych zapisów.
Zapisz ograniczenia i rzeczywistą rolę obserwatora
Obecność badacza może zmieniać zachowanie uczestników. Na zapis wpływają też miejsce, widoczność, oczekiwania obserwatora i dobór sytuacji. Dokumentuj istotne okoliczności, zamiast przedstawiać arkusz jako neutralny automat. Pojedyncza sesja nie pokazuje automatycznie typowego zachowania zespołu.
Przed wejściem w teren ustal z opiekunem badania właściwe zasady informowania o obserwacji, udziału i ochrony materiału. Nie zakładaj, że samo przebywanie w dostępnym miejscu rozwiązuje wszystkie te kwestie. Nagrywanie wymaga osobnej decyzji w projekcie, a nie dopisania go do arkusza dla wygody.
W metodologii opisz przedmiot obserwacji, definicje, dobór sytuacji i czasu, rolę badacza, wersję narzędzia, sposób rejestrowania oraz ograniczenia. Oddziel zaplanowany przebieg od tego, co faktycznie udało się wykonać.
Co przygotować do sprawdzenia własnego arkusza?
- Pytanie badawcze i wyjaśnienie, jakiej informacji ma dostarczyć obserwacja.
- Definicje kategorii z przykładami włączeń, wyłączeń i sytuacji niejasnych.
- Regułę wyboru osób lub obszaru oraz czasu i warunków obserwacji.
- Roboczy formularz, instrukcję i oznaczenie braków możliwości obserwowania.
- Próbny zapis wraz z listą trudności i proponowanych zmian.
W ramach usługi „Ankiety i narzędzia badawcze” możemy sprawdzić powiązanie narzędzia z pytaniem pracy oraz dopracować definicje i instrukcje. Pomoc dotyczy uzgodnionego przygotowania lub korekty materiału. Samo dopracowanie formularza nie potwierdza trafności jego interpretacji ani nie stanowi pełnej walidacji narzędzia.
Najczęstsze pytania
Czy w arkuszu obserwacji można zapisywać motywację osoby jako zaobserwowany fakt?
Motywacja jest interpretacją, jeśli nie ma odrębnego sposobu jej badania. Arkusz powinien rozróżniać opis rejestrowanego zachowania od notatki interpretacyjnej. Reguły rozpoznawania zdarzeń muszą odpowiadać pytaniu badawczemu.
Czy brak możliwości obserwacji zachowania należy zakodować jako zero?
Nie należy utożsamiać tych sytuacji. Zero może oznaczać, że zdarzenie nie wystąpiło w poprawnie obserwowanym odcinku. Brak widoczności lub przerwa w obserwacji oznaczają brak informacji i wymagają osobnego zapisu zgodnego z planem badania.
Źródła i zakres przykładu
- Taylor-Powell E., Steele S. (1996), Collecting Evaluation Data: Direct Observation, University of Wisconsin-Extension, Program Development and Evaluation, G3658-5. Wykorzystano rozróżnienie obserwacji ustrukturyzowanej i otwartej oraz potrzebę instrukcji i przygotowania obserwatorów. Oficjalny opis publikacji: https://learningstore.extension.wisc.edu/products/collecting-evaluation-data-direct-observation-p1144 . Odczytany egzemplarz w repozytorium University of California Agriculture and Natural Resources: https://ucanr.edu/?legacy-file=294189.pdf&legacy-file-path=sites/CEprogramevaluation/files/ .
- Graduate research methods in Education (Leadership), rozdział 18: Qualitative data collection, sekcja 18.6 Observations, otwarty podręcznik akademicki. Wykorzystano rozróżnienie opisu i refleksji oraz ograniczenia obserwowania zachowań. Adres: https://pressbooks.bccampus.ca/dlaitsch/chapter/18-qualitative-data-collection/ .
- Centers for Disease Control and Prevention (2018), Data Collection Methods for Program Evaluation: Observation, Evaluation Briefs No. 16, aktualizacja: sierpień 2018. Wykorzystano zasady ukierunkowania obserwacji, przygotowania obserwatorów i dopasowania czasu. Odczytany dokument CDC w serwisie Network of the National Library of Medicine: https://www.nnlm.gov/sites/default/files/2021-08/CDC%20Observation%20Brief.pdf .
Projekt warsztatowy, definicja przekazania, mini-arkusz, znaczniki czasu i obliczenie częstości są autorskim ćwiczeniem edukacyjnym. Nie odtwarzają istniejącej skali, nie są normą oceny współpracy i nie przedstawiają wyników rzeczywistego badania.
Redakcja: Rozdział Metodologiczny


