
„Na zmianie bywało chaotycznie”. Jeśli po tym zdaniu zapytasz „Czy kierownik źle przekazał informacje?”, rozmówczyni może odpowiedzieć „tak”. Przy odsłuchu pojawi się kłopot. Słowa o kierowniku padły najpierw z Twoich ust. Spróbuj wrócić do tego, co naprawdę usłyszałeś. „Co dla Pani znaczyło wtedy «chaotycznie»?”. Gdy odpowiedź wciąż jest ogólna, poproś o jedną zmianę, którą rozmówczyni potrafi opisać. Dopiero gdy ją przywoła, wybierz brakujący szczegół. Jeśli potrzebujesz źródła informacji, zapytaj „Skąd Pani wtedy wiedziała, co trzeba zrobić?”.
Tak wygląda neutralne dopytanie w wywiadzie półustrukturyzowanym. Prowadzący ma cel i może poprosić o przykład, kolejność zdarzeń albo znaczenie słowa. Rozmówca sam opowiada, co zauważył i jak to zrozumiał. Jeżeli pamięta tylko ogólne wrażenie albo woli pominąć wątek, odnotuj tę granicę. W opisie metody pokaż później, jak dobierano pogłębienia, co sprawdzono w pilotażu i co robiono, gdy rozmowa odbiegała od planu.
Czego brakuje po pierwszej odpowiedzi?
Dla jednej osoby „chaos” oznacza brak wiadomości o pierwszym zadaniu. Dla drugiej to duży ruch, mimo że każda wskazówka była na miejscu. Ktoś inny może mieć na myśli cały pierwszy miesiąc w nowej pracy i żadną konkretną zmianę. Pierwsze dopytanie pomoże ustalić, co kryje się za słowem. Dopiero wtedy można rozpoznać, czy przyda się opis zdarzenia, czy wystarczy doprecyzowanie oceny.
W scenariuszu zapisz sobie, czego potrzebujesz po każdym ważnym bloku. Jeśli badasz przekazanie pracy między zmianami, cel może brzmieć „ustalić, skąd uczestnik wie, którym zadaniem ma się zająć po przyjściu”. Przyda się pierwsza wiadomość i to, co uczestnik zrobił po jej otrzymaniu. Jeśli opowie przy tym, że miał zły dzień, wysłuchaj go. Dalsza rozmowa o samopoczuciu będzie uzasadniona, jeśli wiąże się z pytaniem pracy. Przy innym celu wystarczy wrócić do tego, jak wybrał pierwsze zadanie.
Znaczenie słowa, przykład i źródło informacji to trzy różne powody do dopytania. Czasem rozmówca sam daje większość potrzebnych szczegółów. „We wtorek przeczytałam adnotację na kartce, a potem spytałam koleżankę o numer zlecenia”. Wiesz już, o jakim epizodzie mówi, gdzie znalazła informację i co zrobiła w następnym kroku. Ponowne pytanie o kartkę albo datę rozbiłoby tok opowieści. Jeśli tworzysz dopiero plan spotkania, zobacz, jak przygotować pełny scenariusz wywiadu półustrukturyzowanego. Dalsze przykłady zaczynają się w chwili, w której przychodzi pierwsza odpowiedź.
Co rozmówca ma na myśli?
„Mówi Pan «na zastępstwo». Co u Państwa określa się w ten sposób?”. W jednym zespole może chodzić o zmianę grafiku, w innym o przejęcie jednej czynności albo podpisanie dokumentów za kogoś. Czasem rozmówca mówi o własnym odczuciu. „Czułem, że tylko uzupełniam lukę” opisuje doświadczenie, nawet jeśli formalnie nikogo nie wyznaczono na zastępstwo. Gdy potrzebujesz zrozumieć, co wywołało to poczucie, poproś o przykład.
Podobna sytuacja zdarza się, gdy uczestniczka mówi „zostałam z tym sama”. Jeśli od razu usłyszy „Czy to był brak wsparcia organizacyjnego?”, pytanie wprowadzi pojęcie badacza. Lepiej dowiedzieć się najpierw, co dla niej oznaczało bycie z tym samą. Mogło zabraknąć osoby do pomocy. Mogła również mieć obok zespół i poczuć, że tylko ona ma podjąć decyzję. Kod dotyczący wsparcia będzie można rozważyć później, na podstawie rozwiniętej wypowiedzi.
Kiedy potrzebna jest jedna zapamiętana zmiana?
„Zwykle każdy sprawdza, co zostało na stanowisku”. Jeśli interesuje Cię pojedynczy przebieg, możesz zapytać „Czy pamięta Pan zmianę, kiedy właśnie tak Pan zaczął?”. Zapisz, jaki epizod wybrał. Przykład mógł utkwić mu w pamięci właśnie dlatego, że był nietypowy. Konkretna relacja daje więcej szczegółów o jednym zdarzeniu. Jej typowość wymaga osobnej podstawy.
Czasem rozmówca potrafi opisać zwyczaj, a żadna pojedyncza zmiana nie przychodzi mu do głowy. „Najpierw idzie się do zeszytu” warto wtedy zachować jako opis zwyczajowego przebiegu. „Tego dnia zajrzałam najpierw do zeszytu” dotyczy określonego zdarzenia. Łatwo pomieszać te dwa zapisy przy robieniu notatek. Kiedy rozmówczyni zaczyna od „ja”, a za chwilę mówi „u nas wszyscy”, sprawdź, o którym przypadku mówi. „A jak to wyglądało u Pani podczas tej zmiany?” sprowadza rozmowę do potrzebnej perspektywy.
Odtworzenie kolejności nie zawsze wymaga daty. Ktoś może pamiętać, że do zeszytu zajrzał zaraz po przyjściu, ale mylić wtorek ze środą. Jeśli do analizy wystarczy względna kolejność, pytaj o moment wobec rozpoczęcia pracy albo otrzymania wiadomości. Gdy potrzebujesz konkretnej daty, pozwól rozmówcy powiedzieć, że zna tylko przybliżenie. Własne „To było przed urlopem, prawda?” może podsunąć datę, której wcześniej w materiale nie było.
Jak ustalić kolejność i źródło wiadomości?
Po przywołaniu epizodu wybierz jeden kolejny krok. „Co Pani zrobiła po przeczytaniu kartki?” jest łatwiejsze do uchwycenia niż pytanie o czynności przed i po, wraz z listą osób, z którymi rozmawiała. Gdy odpowiedź przeskakuje od początku do zakończenia, można zapytać o brakujący moment. Jeśli uczestnik go nie pamięta, w notatce może pozostać przerwa między dwoma krokami.
„Skąd Pan wtedy o tym wiedział?” pomaga ustalić, czy rozmówca odczytał wiadomość, usłyszał ją od kogoś, czy sam wywnioskował, co zaszło. Źródło może się zmienić w trakcie epizodu. Uczestnik początkowo sądził, że zadanie nie ma wykonawcy. Dopiero później usłyszał, że przejęła je inna zmiana. Jeśli analizujesz jego decyzję po przyjściu, potrzebujesz wiedzieć, którą z tych informacji miał wtedy. Zdanie „w końcu wiedział, kto się tym zajął” pozostawia tę część historii poza zapisem.
Nie każde „skąd” służy potwierdzeniu zdarzenia. Czasem chodzi o podstawę decyzji uczestniczki. „Co Pani wtedy wiedziała, kiedy zabrała się Pani za to zadanie?”. Rozmówczyni może odpowiedzieć „Nikt mi nic o nim nie powiedział”. Taka wypowiedź mówi, jak opisała własną sytuację w tym momencie. Może wystarczyć do analizy decyzji, jeśli w tekście jasno wskażesz, czyja to relacja.
Co zrobić, gdy przydałby się przykład innego przebiegu?
Po wysłuchaniu pełnego epizodu możesz zapytać „Czy pamięta Pan zmianę, kiedy wyglądało to inaczej?”. Jeśli pojawi się kolejny przykład, zapisz go pod innym oznaczeniem. Przy przepisywaniu notatek obie historie mogą się zlać, zwłaszcza gdy chodzi o ten sam zespół. Kiedy rozmówca wraca do starszej wypowiedzi, krótkie „Czy mówi Pan o tej samej zmianie co na początku?” pozwala ustalić, których wydarzeń dotyczy rozwinięcie.
W pytaniu o odmienny przebieg powinno znaleźć się miejsce na odpowiedź „nie przypominam sobie”. „A kiedy ostatnio zespół dobrze sobie z tym poradził?” zawiera ocenę, której rozmówca mógł wcześniej nie podać. Jeśli sam przywołał dwa różne przykłady, można zapytać, co go skłoniło do takiego rozróżnienia. Gdy pierwszy opis już wystarcza do odpowiedzi na pytanie pracy, liczby pogłębień nie trzeba uzupełniać do planowanej wartości.
Po czym poznać, że pytanie coś podpowiada?
Przeczytaj je na głos i porównaj z tym, co padło do tej pory. „Co kierownik zrobił po tym, jak nie przekazał informacji?” zawiera trzy twierdzenia: uczestniczył kierownik, nie przekazał informacji i zrobił coś później. Jeśli rozmówca powiedział dotychczas tylko o chaosie na zmianie, wszystkie trzy pochodzą od prowadzącego. Rozmówca musiałby je teraz przyjąć lub prostować, zanim własnymi słowami opowie, co zaszło.
Wyobraź sobie odpowiedź inną niż oczekiwana. „Jak mocno Cię to zirytowało?” brzmi trudno dla kogoś, kto wcale się nie irytował. „Jak Pan wtedy zareagował?” pomieści więcej wersji. Jeśli rozmówca sam powiedział „zezłościłem się”, możesz dopytać, co znaczyła dla niego ta reakcja albo jak się ujawniła. Pytanie odnosi się wtedy do czegoś, co sam wprowadził.
Podobnie jest z pytaniem o przyczynę. „Dlaczego koleżanka postanowiła Pani tego nie powiedzieć?” zakłada cudzą decyzję i sugeruje, że rozmówczyni zna motyw. „Co Pani wtedy wiedziała o tym, jak informacja do Pani trafiła?” zostawia miejsce na opis przebiegu. Jeśli uczestniczka powie „Myślę, że zrobiła to celowo”, zachowaj to jako przypuszczenie. Możesz później zapytać, z czego wynika. Odpowiedź będzie mówić o sposobie, w jaki uczestniczka rozumiała sytuację.
Krótka forma zamknięta przydaje się do sprawdzenia, czy dobrze zrozumiałeś odpowiedź. Jeśli w rozmowie padło „najpierw kartka, potem telefon”, da się powtórzyć tę kolejność i dać możliwość poprawki. Gdy pojawiły się obie rzeczy, ale bez kolejności, powiedz, jaką część zapisu trzeba uzupełnić. Jeśli sam przyjmiesz kolejność i poprosisz o „tak” lub „nie”, przy odpowiedzi twierdzącej zostanie wątpliwość, kto ustalił następstwo.
Ton i pauza też należą do rozmowy
Prowadzący w dwóch rozmowach używa tych samych słów na początku. W jednej ożywia się na wzmiankę o błędzie kierownika. W drugiej przerywa zaraz po zdaniu o dobrze przekazanej zmianie. Rozmówcy mogą zauważyć, które wypowiedzi przyciągają uwagę. Podczas odsłuchu zapisz pierwsze miejsce, w którym zmienił się ton, tempo lub długość pauzy. Można wtedy sprawdzić, czy prowadzący reaguje podobnie na odmienne relacje.
Pauza po pytaniu bywa po prostu czasem na przypomnienie sobie wydarzenia. Zobacz, czy wypowiedź wygląda na urwaną, czy druga osoba rzeczywiście oddaje głos. W rozmowie online cisza może wynikać z problemu z dźwiękiem. „Czy mnie słychać?” pozwala to ustalić przed przejściem dalej. Zdanie „Rozumiem, że nie chce Pan o tym mówić” przypisuje rozmówcy decyzję, której mógł nie podjąć.
Skracaj pytanie tam, gdzie prosta forma wystarczy. „Po czym Pani poznała, że tym właśnie trzeba się zająć?” jest bliższe rozmowie o pracy niż pytanie o „przesłanki przy podjęciu decyzji”. Fachowe słowo jest w porządku, jeśli uczestnik sam się nim posługuje i znasz jego znaczenie w tym miejscu. W rozmowie z tłumaczeniem albo prowadzonej w dwóch językach zaznacz w notatkach, które sformułowanie miało znaczenie. Cytat przetłumaczony na polski opisz jako tłumaczenie.
Zostaw czas także przy pytaniu, które z Twojej strony wydaje się łatwe. „Kto to widział?” może prowadzić do odtwarzania całej obsady zmiany. Jeśli interesuje Cię obecność drugiej osoby, zapytaj „Czy w tym momencie ktoś jeszcze był przy Pani?”. Gdy potrzebujesz jej roli, zwykle wystarczy „osoba z poprzedniej zmiany” albo podobne określenie. Nazwisko, wyjątkowe stanowisko lub rzadka godzina mogą ułatwić rozpoznanie uczestnika bez wniesienia niczego do analizy.
Jak poprawić pytanie, które już padło?
„Czy kierownik wtedy zaniedbał przekazanie?”. Uczestniczka odpowiada „No, chyba tak”. Można się zatrzymać i wrócić do początku epizodu. „To ja użyłam słowa «zaniedbał». Chciałabym wrócić do tego, co pamięta Pani z początku zmiany. Jak dostała Pani pierwszą informację?”. Rozmówczyni ma wtedy okazję samodzielnie podać, co się wydarzyło, i odnieść się do wcześniejszego słowa na własnych warunkach. W notatce zachowaj obie wymiany zdań w kolejności. Wpływ pierwszego pytania mógł pozostać.
Czasami wystarczy jedno zdanie korekty. „Pani powiedziała «później się dowiedziałam». Kiedy to było w stosunku do rozpoczęcia zmiany?”. Tak można wrócić do słów uczestniczki po niefortunnej parafrazie. Jeśli padło jedynie potwierdzenie podsuniętej wersji, zaznacz to w dzienniku. W obrębie jednego wywiadu mogą pozostać także w pełni przydatne fragmenty, które rozmówca sam rozpoczął i rozwinął.
W niektórych projektach prowadzący chce usłyszeć reakcję na instrukcję, zdjęcie lub własne podsumowanie. Można to zaplanować jako osobny etap. Odnotuj, kiedy i w jakiej formie pokazano materiał. Odpowiedź na „Jak Pan rozumie tę instrukcję?” przydaje się do oceny jej odbioru. Czytelnik powinien wiedzieć, że instrukcję pokazano w rozmowie, zanim uczestnik się do niej odniósł.
Rozmowa o przekazaniu zmiany od pierwszego zdania do notatki
To fikcyjny fragment wywiadu o tym, jak pracownicy rozpoznają pierwsze zadanie po przejęciu stanowiska. Prowadząca chce się dowiedzieć dwóch rzeczy. Skąd przyszła pierwsza informacja i co pracowniczka zrobiła po jej otrzymaniu? Ocena kierownika nie należy do tego pytania.
Prowadząca: Jak zwykle dowiaduje się Pani po przyjściu, od czego zacząć?
Uczestniczka: To zależy od zmiany. Czasami było chaotycznie.
Prowadząca: Co dla Pani znaczy „chaotycznie” w takiej sytuacji?
Uczestniczka: Że zaczynam jedną rzecz, a zaraz się dowiaduję, że pilniejsze jest coś innego.
Prowadząca: Czy może Pani opowiedzieć o jednej zmianie, którą Pani tak zapamiętała?
Uczestniczka: W poprzednim tygodniu, chyba we wtorek. Na stanowisku była kartka z numerem zlecenia. Wzięłam ją i zaczęłam szukać tego zlecenia.
Prowadząca: Co się stało, kiedy zaczęła Pani go szukać?
Uczestniczka: Przyszła osoba z drugiej części zespołu i powiedziała, że to już zrobione. Trzeba było w pierwszej kolejności sprawdzić jeszcze coś innego.
Prowadząca: Skąd Pani wtedy wiedziała, czym zająć się w pierwszej kolejności?
Uczestniczka: Ona tak powiedziała. Przy kartce wcześniej niczego takiego nie było. Pamiętam numer i krótką notatkę. Coś było dopisane z boku, ale tego nie odczytałam.
Prowadząca: Co Pani zrobiła po tej rozmowie?
Uczestniczka: Zapisałam sobie drugie zadanie. Pierwszego już nie szukałam.
Prowadząca: Mam w notatce kartkę, szukanie numeru, rozmowę i zapisanie drugiego zadania. Jak Pani pamięta tę kolejność?
Uczestniczka: Tylko tej kartki nie wzięłam ze sobą. Zerknęłam na nią i zapamiętałam numer. Tak poza tym było właśnie tak.
W pierwszej odpowiedzi uczestniczka podała, jak rozumie „chaos”. W kolejnej przywołała przykład i nazwała dwa źródła informacji, kartkę oraz późniejszą wiadomość ustną. Podała też to, co według swojej relacji zrobiła. „Chyba we wtorek” pozwala przybliżyć dzień, więc warto zachować w notatce tę niepewność. Poprawka dotycząca kartki może zmienić analizę obiegu informacji. Rozmówczyni przeczytała numer i posłużyła się nim dalej. Sam dokument pozostał na stanowisku.
Uczestniczka opowiedziała, że przerwała szukanie pierwszego zadania po komunikacie ustnym. Informację o ukończeniu uzyskała z drugiej ręki. Nie oglądamy samego zdarzenia i nie wiemy, kto zostawił kartkę ani do czego miała służyć. „Kartka zawierała nieaktualne zlecenie” wymagałoby dodatkowego źródła. Z tej rozmowy możesz napisać, że uczestniczka odczytała kartkę jako wskazówkę i zmieniła kolejność pracy po tym, czego dowiedziała się od drugiej osoby.
Wyobraź sobie teraz pytanie „Dlaczego nikt nie zdjął z biurka nieaktualnej kartki?”. Wprowadza miejsce, ocenę aktualności i cudze zaniechanie. Nawet słowo „biurko” może przesunąć opis. Kartka mogła być przypięta do stojaka przy stanowisku. Jeśli jakiś szczegół ma trafić do cytatu lub analizy, odszukaj w transkrypcji pierwszą wzmiankę. Widać wtedy, czy od początku była częścią relacji uczestniczki, czy pojawiła się dopiero po dopytaniu.
Co jeśli rozmowa potoczy się inaczej?
Uczestniczka nie przypomina sobie konkretnej zmiany. Po „Nie umiem podać przykładu” można przejść do pytania „Czy pamięta Pani, do jakich informacji zwykle się wtedy zaglądało?”. Jeśli opowie o powtarzalnym sposobie postępowania, opisz materiał jako relację o zwyczaju. Jeśli ta prośba też nie przyniesie odpowiedzi, zapisz brak opisu w danym bloku. Informacja, że rozmówczyni nie odtworzyła epizodu, nie wystarczy, by stwierdzić, że nigdy takiego przebiegu nie doświadczyła.
Moment usłyszenia wiadomości staje się niejasny. Na początku rozmówczyni mówi o początku zmiany, a później przywołuje jej koniec. Najpierw zapytaj „Czy mówimy ciągle o tej samej wiadomości?”. Zaczekaj na odpowiedź. Jeśli mowa o tej samej wiadomości, zapytaj „Kiedy w tej zmianie Pani ją usłyszała, o ile da się to ustalić?”. Gdy chwila pozostaje niejasna, zapisz niepewność. Jeśli rozmówczyni wyjaśni, że chodziło o inną wiadomość lub zmianę, ustal, którego epizodu dotyczy każda wypowiedź. Do analizy możesz wziąć opis rodzajów informacji, nawet kiedy nie da się ustalić ich następstwa.
Rozmówczyni chce pominąć wątek. Przyjmij odmowę i zaproponuj osobny temat albo przerwę. Możesz odnotować, że blok zakończył się na jej prośbę, bez przypisywania jej powodów. Jeśli w organizacji badania określono, co dzieje się po odmowie z nagraniem i zebranym materiałem, wróć do tych ustaleń. Powtarzanie tego samego pytania w kolejnych słowach nie jest potrzebne do zamknięcia wątku.
Co jeszcze może powiedzieć zapis z innego źródła?
W badaniu o tym, jak pracownicy rozumieją komunikaty, ich własna relacja odpowiada na pytanie. Jeśli interesuje Cię również faktyczne zamknięcie zlecenia przed zmianą, możesz potrzebować rejestru zadań i reguły powiązania jego wpisów z epizodem. Taki sposób sprawdzania warto przewidzieć w projekcie. Sama godzina wpisu do rejestru może przecież oznaczać moment uzupełnienia dokumentacji. Trzeba wiedzieć, jak system rejestruje czas wykonania.
Źródła mogą wskazywać różne rzeczy. Pracownik opisze zlecenie jako nowe dla niego, choć dokumentacja przypisuje je innej zmianie. Oba stwierdzenia można zachować, jeśli wiadomo, że pierwsze dotyczy tego, czego pracownik się dowiedział, a drugie formalnego przypisania zadania. Jeżeli dwie osoby pamiętają ten sam epizod inaczej, pokaż, z której zmiany i z jakiej roli każda mówiła. Jeżeli nie da się potwierdzić wspólnego przebiegu, zaznacz, w którym miejscu relacje się różnią.
Gdy znasz rozmówców z pracy, mogą zakładać, że rozumiesz skróty i pamiętasz te same sytuacje. Przy znajomej nazwie sprawdź, czy używacie jej w tym samym znaczeniu. Gdy rozpoznajesz zdarzenie, pozwól rozmówcy opowiedzieć je od początku. W notatce możesz zaznaczyć, co prowadzący znał już przed wywiadem. Więcej o takim zapisie pokazuje poradnik o refleksyjności badacza, który zna uczestników.
Co sprawdzić w pilotażu?
Do pierwszego ćwiczenia wystarczą trzy krótkie fikcyjne odpowiedzi. Pierwsza od razu daje zdarzenie i źródło wiadomości. Druga zawiera ogólną ocenę. Trzecia kończy się odmową lub brakiem pamięci. Można wręczyć tę samą kartkę trzem osobom odgrywającym rozmówcę. Prowadzący ma wybrać kolejne zdanie po tym, co właśnie usłyszał. Po każdej próbie można sprawdzić, w którym momencie poprosił o szczegół, a kiedy przeszedł dalej.
Weź odpowiedź „Na niektórych zmianach zostawałem z tym sam”. Jedna osoba pyta „Czemu poprzednia zmiana zostawiała Pana bez wsparcia?”. Druga „Co miał Pan na myśli, mówiąc «zostawałem z tym sam»?”. Przy pierwszym pytaniu rozmówca dostaje gotowego sprawcę i ocenę. Drugie mieści na przykład historię o nieobecnym zespole albo opowieść o pracownikach, którzy byli na miejscu, choć decyzję trzeba było podjąć samemu. Po porównaniu obu prób możesz wskazać, która odpowiedź dostarczyła szczegółu potrzebnego do danego bloku. Takie ćwiczenie pozwala sprawdzić prowadzenie rozmowy w dwóch przykładach.
Jeżeli prowadzisz wywiady samodzielnie, odegraj oba warianty z osobą, która nie zna hipotezy. Daj jej fikcyjny opis roli bez danych pracowników. Po rozmowie zapytaj, kiedy mogła podać własny przykład i czy najpierw musiała sprostować Twoje założenie. Jeśli potwierdza każde zdanie, przygotuj również wymianę, w której uczestnik prostuje sugestię. Można wtedy przećwiczyć reakcję prowadzącego i sprawdzić, czy w notatce zachowa sprostowanie.
Jak odsłuchać albo przeczytać zapis pilotażu?
Jeśli projekt przewiduje pilotaż z osobą o doświadczeniu zbliżonym do uczestników właściwego badania, przeprowadź go w ustalonych warunkach udziału. Wybierz blok oraz jego cel, a po spotkaniu porównaj planowane i zadane pogłębienia. W zespole wolno korzystać z nagrania w zakresie, jaki przyjęto dla projektu. Na potrzeby ćwiczenia z pytaniami może przydać się fikcyjna symulacja lub notatka przygotowana bez danych identyfikujących.
Przy pierwszym odsłuchu skup się na odpowiedzi rozmówcy. Gdzie nazwał swoje doświadczenie? Kiedy przeszedł od tego, co zwykle robił, do jednego zdarzenia? Z których wypowiedzi wynika kolejność? Niekiedy prowadzący może ją sobie odtworzyć, bo zna miejsce pracy. Wtedy warto sprawdzić, czy sam uczestnik powiedział o tym w rozmowie. Drugie przejście poświęć temu, co robił prowadzący. Kto pierwszy podał nazwę roli, powód albo ocenę? Zaznacz też przerwania i miejsca, w których rozmówca poprawił pytanie.
Konkretne miejsce pozwala później odtworzyć decyzję. „07:40. Prowadząca użyła słowa «zaniedbanie». Uczestniczka potwierdziła jednym słowem. Po ponowieniu pytania opisała źródło wiadomości bez oceny pracownika”. Z takim zapisem można wrócić do wymiany i przećwiczyć neutralne pogłębienie. Jeśli projekt nie przewiduje nagrania, opisz, kiedy sporządzono notatkę. Gdy dokładne brzmienie odtworzono z pamięci, zachowaj mniejszą pewność co do użytych słów.
Odpowiedź „nie pamiętam” i uszanowana odmowa nie świadczą same o błędzie pytania. Zmianę warto rozważyć, kiedy pytanie regularnie prowadzi w stronę inną niż cel bloku. Na przykład prośba o pierwszą zmianę za każdym razem prowadzi do podsumowania całego miesiąca. Można wtedy jasno powiedzieć, jakiego rodzaju epizodu szukasz. Jeśli kłopot pojawia się głównie wtedy, gdy prowadzący od razu dopowiada znaczenie krótkiej odpowiedzi, lepszym przedmiotem ćwiczenia będzie pauza i wybór następnego zdania.
Zmienić scenariusz czy sposób dopytywania?
„Jak ostatnio przekazał Pan pracę kolejnej zmianie?” prosi o perspektywę osoby przekazującej. Jeśli badanie dotyczy odbierania zadań, tu trzeba zmienić już pytanie otwierające. Inny przypadek to blok, który prowadzi do właściwego epizodu, ale prowadzący zbyt wcześnie wprowadza w kolejnych pytaniach „braki informacyjne”. Wtedy można zachować otwarcie i dodać instrukcję, by przy pogłębieniu wracać do słów rozmówcy.
Jednorazową zmianę z powodu przerwanego połączenia wystarczy zapisać. Zmiana definicji zdarzenia może wpływać na porównanie wszystkich rozmów. „Ostatnia zmiana” pozwala opowiedzieć dowolny przebieg. „Ostatnia zmiana, podczas której trzeba było zmienić kolejność zadań” zawęża wybór. Jeśli skorzystano z obu wersji, przy analizie trzeba pamiętać, kto miał okazję opisać dowolny dzień, a kto opowiadał tylko o przełożeniu pracy.
Po pilotażu zapisz wersję pytania, decyzję i krótką przyczynę. Gdy nowa wersja zmienia zakres wywiadu, można sprawdzić ją w kolejnej próbnej rozmowie, jeśli pozwala na to projekt. Jeśli przeprowadzono tylko ćwiczenie z fikcyjną rolą, w metodach nazwij je ćwiczeniem. Jeśli odbył się pilotaż z udziałem osoby badanej, podaj również, czy jego zapis analizowano razem z pozostałymi danymi i według jakiej reguły. Taki opis daje więcej informacji niż sama wzmianka o pilotażu.
Jeżeli w zespole jest kilku prowadzących, daj wszystkim tę samą odpowiedź o kartce. Jedna osoba poprosi o pierwszą informację, inna o moment, w którym rozmówca zorientował się, że zmieniło się zadanie. Oba pytania mogą pasować do celu. Gdy ktoś przechodzi głównie do konfliktów, wróćcie wspólnie do definicji bloku. Ustalcie również, po jakiej informacji można zamknąć wątek. Pomoże to zachować podobny zakres danych mimo różnych sposobów prowadzenia rozmowy.
W notatce powinno być widać, kto podał szczegół
„Problemy z przekazaniem, brak odpowiedzialności”. Kilka tygodni po wywiadzie trudno odtworzyć z takiego hasła, kto użył tych słów. Czy rozmówca opisał problem? Czy prowadzący użył słowa „odpowiedzialność” w pytaniu? A może to skrót dopisany dopiero po spotkaniu? Notatka powinna dać się połączyć z miejscem w nagraniu lub transkrypcji. W oddzielnych zdaniach można zapisać rzeczywiste pytanie, wypowiedź rozmówcy i własną interpretację.
Podczas wywiadu często wystarczy skrócony zapis. Po spotkaniu uzupełnij go, póki pamiętasz kontekst, i zaznacz źródło. Część treści może pochodzić z nagrania, część z notatek robionych w trakcie, a część z późniejszej rekonstrukcji. Jeśli nie jesteś pewien dokładnych słów, przedstaw je jako streszczenie. Cudzysłów może się pojawić tam, gdzie zachowano wierne brzmienie. Ta różnica jest ważna, gdy w analizie przypisujesz wagę jednemu sformułowaniu.
Oddziel epizod z pracy od tego, co wydarzyło się w trakcie rozmowy o nim. „Po pytaniu o kierownika rozmówca zrobił pauzę i poprosił o zmianę tematu” mówi, co nastąpiło w wywiadzie. „Rozmówca bał się powiedzieć” dodaje interpretację, której bez dodatkowej podstawy nie da się sprawdzić. Jeżeli rozmówca sam powiedział „boję się o tym mówić”, zapis ujawnia źródło takiego wniosku. Jeżeli padła tylko prośba o zmianę tematu, to ona może zostać w notatce. Granica między tymi zapisami ma znaczenie, gdy w raporcie szukasz powtarzających się powodów odmowy.
Wzór wpisu po jednym dopytaniu
Zachowaj pola, które dadzą się uzupełniać podczas pracy. Mogą znaleźć się w osobnym dzienniku albo przy oznaczonym fragmencie transkrypcji.
- Kod rozmowy i blok. Na przykład W04, blok „Pierwsza informacja”, scenariusz 1.2.
- Miejsce w materiale. Czas w nagraniu, numer wiersza transkrypcji albo pozycja w notatce.
- Punkt wyjścia. Dokładne słowa rozmówcy lub skrót, jeśli dosłownego brzmienia nie udało się ustalić.
- Dopytanie. Co padło i czego prowadzący chciał się z tego pytania dowiedzieć?
- Odpowiedź. Przykład zdarzenia, opis zwyczaju, ocena, niepewna kolejność, odmowa lub inny rodzaj informacji.
- Źródło w relacji. Uczestnik według własnych słów coś widział lub zrobił, dowiedział się od kogoś, sam wywnioskował albo nie podał źródła. Oddzielnie oznacz szczegół wniesiony przez prowadzącego.
- Decyzja. Co poprawiono, czy wątek zamknięto i jaki materiał da się wykorzystać do odpowiedzi na pytanie?
- Sposób zapisu. Nagranie, zapis w trakcie rozmowy albo późniejsze streszczenie.
W małym zespole pracownika można czasem rozpoznać po połączeniu funkcji, pory i rodzaju zlecenia. Zostaw informacje potrzebne do pytania pracy, korzystaj z przyjętego kodu uczestnika i sprawdzaj zakres dostępu do notatek. Jeżeli prowadzący zna uczestników i dysponuje nagraniem głosu, opis w metodach powinien uczciwie wskazywać sposób zabezpieczenia materiału i to, kto ma do niego dostęp. Każde udostępnienie nagrania do wspólnego odsłuchu powinno mieścić się w warunkach badania. Do przećwiczenia brzmienia pytania często wystarczy materiał fikcyjny.
Jak wygląda zapis z przykładowej rozmowy?
W04, „Pierwsza informacja”, scenariusz 1.2. Rozmówczyni wyjaśniła, że „chaos” oznaczał dla niej rozpoczęcie jednego zadania przed dowiedzeniem się, że inne jest pilniejsze. Po prośbie o epizod opisała kartkę i późniejszą wiadomość ustną. Potwierdziła taką kolejność, lecz sprostowała, że zerknęła na kartkę i zapamiętała numer. Kartki nie przeniosła. Dzień orientacyjny, „chyba we wtorek”. Według jej relacji zaczęła szukać pierwszego zlecenia, a po rozmowie zapisała inne zadanie. Informację o ukończeniu uzyskała z drugiej ręki. Nie ustalono, kto zostawił kartkę i do czego miała służyć.
Dalsza decyzja. Przykład daje podstawę do opisu tego, jak rozmówczyni zmieniła kolejność zadań po otrzymaniu wiadomości. Jeśli praca ma też ustalić rzeczywistą porę wykonania zlecenia, trzeba byłoby ją sprawdzić na podstawie materiału przewidzianego w projekcie. Bez niego pozostaje relacja uczestniczki o tym, co usłyszała i zrobiła. Tę część da się zacytować lub zreferować bez nazwy miejsca pracy, jeśli pozostałe szczegóły również nie pozwalają rozpoznać rozmówczyni.
Prowadząca może zapisać obok „Spodziewałam się opisu brakującej informacji. Rozmówczyni opowiedziała o kartce i wiadomości ustnej dostępnych w różnych momentach”. To pomaga przy kolejnym odsłuchu zauważyć, czy spodziewane braki pojawiały się najpierw w pytaniach. Własne założenie może nadal mieć miejsce w projekcie. W materiałach do analizy warto zachować ślad, kto pierwszy wniósł treść, na której opiera się wniosek.
Co sprawdzić przed spotkaniem i po jego zakończeniu?
- Przed rozmową zapisz cel bloku, dwie możliwe prośby o pogłębienie i warunek przejścia dalej.
- Po rozmowie zobacz, czy notatka pokazuje pierwsze użycie kluczowych słów, źródło wiedzy rozmówcy i miejsca, w których odpowiedź pozostała niepewna.
- Po pilotażu odnotuj, które pytanie lub sposób prowadzenia się zmieniły. Zapisz rzeczywistą zmianę i zakres zastosowania nowej wersji.
W metodologii można oddać to w kilku zdaniach. „Pogłębienia dobierano do odpowiedzi. Gdy uczestnik opisywał zdarzenie, proszono o źródło informacji. Po pilotażu pytanie o przyczynę zastąpiono prośbą o opis pierwszej wiadomości. Przy fragmentach z nieustaloną kolejnością zaznaczano niepewność w notatce”. We własnej pracy użyj takiego wzoru tylko w zakresie, w którym opisuje potrzebne decyzje i czynności faktycznie wykonane. W COREQ pozycja 17 dotyczy scenariusza wywiadu i jego pilotażu, a pozycja 20 notatek terenowych.
Bibliografia
- Mack, N., Woodsong, C., MacQueen, K. M., Guest, G., Namey, E. (2005). Qualitative Research Methods: A Data Collector’s Field Guide. Family Health International. Moduł 3, In-Depth Interviews, s. 41-44, techniki dopytywania na s. 42-43. ISBN 0-939704-98-6. Kopia w zasobach USAID, pdf.usaid.gov/pdf_docs/Pnadk310.pdf.
- Tong, A., Sainsbury, P., Craig, J. (2007). Consolidated criteria for reporting qualitative research (COREQ): a 32-item checklist for interviews and focus groups. International Journal for Quality in Health Care, 19(6), 349-357. DOI 10.1093/intqhc/mzm042. Pozycja 17 dotyczy scenariusza i pilotażu, a pozycja 20 notatek terenowych.
Najczęstsze pytania
Po czym poznać, że dopytanie podsuwa uczestnikowi odpowiedź?
Wróć do poprzedniej wypowiedzi i sprawdź, kto pierwszy wymienił rolę, ocenę lub przyczynę. Po samym „było chaotycznie” w pytaniu o zatajenie wiadomości pojawiają się założenia prowadzącego. W tej sytuacji możesz zapytać, co uczestnik rozumie przez „chaotycznie”. W pilotażu sprawdź też, czy rozmówca ma możliwość poprawienia tego, jak go zrozumiałeś.
Czy w każdym wywiadzie półustrukturyzowanym trzeba zadać wszystkie pogłębienia?
Nie. Pogłębienia dobiera się do uzyskanej wypowiedzi i celu bloku. Warto sprawdzić, czy potrzebny obszar został rzeczywiście omówiony, zamiast mechanicznie powtarzać pytania.
Kiedy szczegół z wywiadu można opisać jako potwierdzony fakt?
Zapis wywiadu pozwala stwierdzić, co powiedział uczestnik. W jego relacji odróżnij to, co sam widział lub zrobił, od wiadomości zasłyszanej od kogoś i od przypuszczenia. Jeśli chcesz potwierdzić, że zdarzenie rzeczywiście przebiegło w określony sposób, potrzebujesz odpowiedniego niezależnego źródła. Bez niego przypisz wniosek do relacji rozmówcy.
Jak zanotować dopytanie, gdy nie ma nagrania?
Zapisz powód pytania, kolejność wypowiedzi i to, czego dowiedziałeś się od rozmówcy. Oznacz słowa zapisane dokładnie w trakcie. Jeśli fragment uzupełniasz z pamięci po rozmowie, użyj formy streszczenia i wskaż, kiedy je sporządzono.
Czy mogę zamówić przegląd dopytań z jednego bloku wywiadu?
Tak. Można sprawdzić jeden blok albo obszerniejszą część scenariusza. Przegląd może objąć dobór pogłębień do celu rozmowy, założenia ukryte w pytaniach oraz reakcje na odmowę lub brak przykładu.
Co przygotować, żeby zgłosić scenariusz lub notatki z pilotażu do sprawdzenia?
W formularzu kontaktowym podaj pytanie badawcze, etap pracy oraz część, którą chcesz omówić. Dołącz fragment scenariusza i krótki przykład fikcyjny lub zanonimizowany. Wskaż, czy chodzi o brzmienie pytań, opis pilotażu, czy oba elementy. Po obejrzeniu materiałów można ustalić zakres i warunki współpracy.
Redakcja: Rozdział Metodologiczny


